Yng Ngwlad y Gwyddel/Amaethwyr y Mynyddoedd

← Gyda Llynnoedd Killarney

Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards

Bwlch Dunloe →

V.—AMAETHWYR Y MYNYDDOEDD.

AETHOM oddiwrth gastell Dunloe, dros yr afon Laune, i gyfarfod y bugail ddeuai o'r mynydd gyda'i gi. Oni bai am acen y bugail buaswn yn tybied mai ag un 0 fugeiliaid y Berwyn y siaradwn, gan mor debyg yn ei wedd yr oedd iddynt,-yr oedd mor garedig hefyd a pharod i'm cyfarwyddo. Ychydig ddefaid feddai, ebe ef, a llai o eifr. Cafodd ddau aeaf pur dyner, ac er fod y lle yn uchel, rhedynog, a chreigiog, gwnaeth ei ddefaid yn ddiweddar yn dda. Pan ofynnais nôd clust ei ddefaid, atebodd â'i wên ynghil ei lygad,—

"Torri blaen y ddwy a hollti'r dde yn ei hyd."

Llefarai'n gyflym, gan ddechreu pob brawddeg, fel ffurf yn unig, feddyliwn, yn hytrach na diffyg crefydd, gyda dau air nad gweddus yma eu hadrodd. Gwelais amryw cyn nos o gyffelyb arddull ag ef, ac ymddanghosai y geiriau hyn mor naturiol iddynt ag y gwna geiriau llanw i feirdd. Wedi dangos y llwybr i ni tua'r Bwlch aeth tan chwibanu ar ei gi tuag adref.

Tlawd iawn yw yr olwg ar y wlad yn y parthau yma, ac anhawdd cael syniad trylwyrach am dylodi nag a geir yn ffermydd bach blaen cymoedd Kerry. Mae y fan ymhell oddiwrth lan a thref, ac ni chaiff y tyddynwyr fawr yn gyfnewid am yr ychydig gynnyrch gwyd eu tir. Y merched sydd yn dioddef fwyaf, a hwy sydd yn gweithio galetaf. Gwael iawn yw eu gwisg; ni feddant na hosanau nac esgidiau,-troednoeth goesnoeth ydynt. Shawl roddant dros eu pen pan fydd angen, ac os gwyddant rywbeth am blu a bonet ni welais i yr un ganddynt. Ychydig o wŷr welais yn gweithio, merched oedd wrthi yn y tŷ ac allan. O ganlyniad mae amaethyddiaeth ymhell iawn ar ol yn y cymoedd i'r hyn yw yn y gwas- tadedd, yn yr un sefyllfa y mae yma ag yn hanes boreuaf yr Iwerddon.

Fel y Cymro, byw ar gynnyrch ei dir y cawn ni'r Gwyddel yn nechreu hanes, a thalai ei ddyled a'i ddirwy mewn defaid a gwartheg, ac ni wyddai eto fod cyfoeth lawer dan ei draed ond iddo gloddio ato. Yr oedd pob llwyth,—sept,—yn byw ar ei ben ei hun a meddent ddarn o gytir rhyngddynt. Ymgyfenwent ar enw eu pennaeth a thalent warogaeth iddo. Pan fyddai tad farw rhennid ei dir yn gyfartal rhwng ei blant. Gwersyllent ar ynys weithiau, neu codent fythynod ar bolion ynghanol llyn neu gors,—fel Fenis yn awr. Bryd arall gwnaent eu nyth yn llochesfeydd y creigiau, neu ar y gwastatir, gan ei amgylchu â mur trwchus uchel, a cheir profion eto eu bod yn masnachu â'r Cyfandir yn fore.

Trown i Gymru tua'r un adeg a chawn gyffelyb olygfa, er fod y Celt yno mae'n wir wedi darganfod copor, alcan, a phlwm. Porfa yw y rhan fwyaf o'r tir, ac mewn pebyll neu dai gwael yr oedd y Cymry yn byw. Yr haf preswylient ar lethrau y mynyddoedd gyda'u defaid. Y gaeaf disgynnent i'r dyffrynnoedd, a'u gwartheg a'u hanifeiliaid gyda hwy, er cael porfa a chynhesrwydd. Nid oedd ganddynt le neilltuol i aros, mewn pabell yr oeddynt yn crwydro o fan i fan, gan osgoi gelyn ac edrych am gynhaliaeth. Y nesaf i ddim wyddis am ddaliad tir yng Nghymru, ond yn ffodus mae Gwent,-y rhan fu dan ddylanwad y Rhufeiniwr fwyaf, ac barhaodd yn Gymreig hyd ddyddiau Gruffydd ab Llywelyn, yn cael ei desgrifio yn y Doomsday Book wnaed gan Wilym Orchfygwr, ac yn ol hwn gwelwn fod mân bentrefi,—villæ,—Cymru ar y ffordd i gael eu huno dan un maer, praepositus,—a dengys hyn mai o villa y Rhufeiniwr y daeth maenor y Cymro. Dyma ddywed y Dooms-day Book am y rhan o Gymru sydd yn taro ar Gaerloew,—

"Dan Waswic, y maer (praepositus) mae xiii villæ; dan faer arall xiiii villæ, dan faer arall xiii, dan faer arall xiiii villæ. Rhydd y rhai hyn xlvii sextarii o fêl, xl o foch, a xli o wartheg, a xxviii o sylltau.

Dan yr un praepositus mae pedair villæ ddiffaethwyd gan Garadog frenin."

Colled fawr i'r Gwyddel oedd nad aeth y Rhufeiniwr yno i'w ddysgu. Bu Agricola yn sefyll ar draeth Cymru mewn cyfyng gyngor a hwyliai i'r Iwerddon, ond nid aeth, ac felly bu'r Gwyddel gwrs yn hwy na'r Cymro yn dysgu'r wers bwysig honno,—mewn undeb mae nerth.

Dilynem y llwybr troed dros weunydd a chloddiau cerrig. Mewn ambell gae'r oedd plant yn codi tatws, a moch o'u cylch yn llawer mwy diwyd na hwy gyda'r un gorchwyl. Mewn cae arall dacw hen Wyddel yn sefyll yn ymyl ei fwdwl gwair mewn amheuaeth a gaiff ei danu gan y tywydd ai peidio. O'n blaen yr oedd mynyddoedd y Tomies yn tywyllu rhyngom a'r de, ac yn eu hymyl safai y Macgilli- cuddy's Reeks yn ysgythrog uchel. Yn fuan daethom at dŷ ffarm,—hwn oedd y goreu yn yr ardal,—rhes o adeiladau gwael, a phalmant tyllog o'u blaen, a thomen leidiog yr ochr arall i'r palmant. Methem sylweddoli fod tŷ ynghanol beudai felly, ac wedi ein siomi am dŷ mewn dau neu dri drws, daeth pen bachgennyn dros ragddor y drws agosaf atom, ac yn yr ystafell honno yr oedd y teulu yn byw. Aethom ymlaen. ato; dwy ragddor,—yr uchaf yn agored,—oedd ar y drws. Yr oedd. y wraig yn brysur yn golchi dillad. Gwahoddodd ni i mewn, rhoddodd. ddwy gadair i ni eistedd ar ganol y llawr, ac edrychai braidd yn amheus arnom. Llawr pridd tyllog oedd ar y tŷ, ond yr oedd yn sych a glân. Anaml y bum mewn tŷ cyn dloted yr olwg arno, a thra y bu Befan yn ceisio denu ato y plant bach oedd a'u pennau yn picio allan o ddrws y siambar, sylwais o'm cwmpas. Isel iawn oedd bargod y tŷ a'r drws, ond gan nad oedd arno lofft, gallai dyn unioni wedi mynd i fewn, a pha agosaf i ganol y llawr y byddis, hyfaf yn y byd y gellid gwneyd hynny. Yn un pen i'r tŷ yr oedd y tân,—tân mawn ar lawr, dan fantell hen simddeu fawr, a chrochan ynghrog wrth gadwyn ddu uwch ei ben. Wrth ddau bost y pentan yr oedd cader yn fwy o addurn nag o ddefnydd â'i gwaelod yn wellt,—er fod yr oll o'r defnydd hwnnw wedi colli, a dibris iawn o'i gorff fyddai y dyn hwnnw eisteddai arni. Yn nhalcen arall y tŷ, lle ceir cwpwrdd gwydr yn gyffredin yng Nghymru, yr oedd bocs mawr anghelfydd ei wneuthuriad, a darnau o breniau culion ar ei wyneb fel rhesel,—tebyg i gut ffesant, a rhwng y rhai hyn gwthiai ieir a cheiliogod eu pigau allan i weld y dieithriaid neu i ddisgwyl ymborth, ac ychwanegai pob pig ei goreu at y twrw ddeuai o'r bocs, ac ni fu brain coed Cerrig Llwydion erioed mor uchel eu clochdar. Nid oedd na phapur na phictiwr ar yr un o furiau y tŷ, ac yr oedd y calch rhwng y cerrig heb ddim ond ei ol yn aros, a chredaf fod disgynyddion y pryf copyn cyntaf wnaeth ei we ar y trawst, pan osodwyd ef yno, wedi cael perffaith heddwch o ach i ach i fwynhau eu hen gartrefle. Nid oedd ffenestr yn ochr y tŷ oedd i'r tywydd, ac ar y mur hwnnw'r oedd silff fer ac ychydig lestri alcan glân arni,—plâts a bowls; a chwpwrdd bach, tebyg i'r un fedd y gôt yn cadw ei dwls; ac ynddo yr oedd bowlen siwgr, mwg wedi torri ei ddolen, ac er lleied y cwpanau te yr oedd mwy o honynt nac o sowseri i'w matsio; a hawdd gweld mai anfynych y cymerid hwy o hono,—ar ddydd priodas neu ddiwrnod claddu hwyrach. Yn y mur gyferbyn ag ef yr oedd ffenestr fechan, ac er nad oedd ond rhyw droedfedd scwar, a charpiau ar ran o honi, nid yn hawdd yr anghofiaf yr olygfa hanner dydd welais trwyddi,—y gwaenydd a'r crawcwellt ddechreuai felynu, a'r grug â'u blodau lliw'r gwin dyfai oddiarnynt,—y coed, y mynydd, a'r creigiau ymwthiai am yr amlaf i ddyfroedd Lough Larne ychydig islaw'r tŷ. Mae natur yn gofalu yn niffyg y trigolion am le tlws a glân. Neidiodd cath liw'r teigr i'r ffenestr, a rhyngddi hi a'r bratiau welwn i ddim. Yr oedd Befan erbyn hyn wedi llwyddo i ddenu'r plant o'r siambar at dalcen y bwrdd oedd dan y ffenestr,—geneth a dau fachgen. Edrychent yn iach a sionc, a chredaf, pe gwelid hwy wedi ymolchi, eu bod yn dlws iawn hefyd. Ymhen arall y bwrdd, wrth y rhagddor, yr oedd buddai,-buddai gnoc, a gwelwn fod yr offeryn hwn yr un mor ddefnyddiol ddiwrnod golchi a diwrnod corddi, gan fod dillad ynddi yn mwydo, ac wrth honno yr oedd y wraig yn golchi mewn crwc, tebyg i grwc halltu, safai ar ystol dri throed, a hawdd iawn oedd gweld terfyn y dŵr ar ei breichiau noeth, a deall hefyd mai ar ddiwrnod golchi yn unig y cyrhaeddai'r dwfr yr uchter hwnnw. Ond y wraig hon, o holl ferched yr Iwerddon, oedd y fwyaf dymunol a welais. Yr oedd yn dalach na'r cyffredin ac o gorff lluniaidd. Tebyg oedd hon i un o ferched Groeg, os yw'r syniad cyffredin am danynt yn gywir. Siaradai yn wylaidd a deallus, er fod ei Saesneg a'i Gwyddeleg yn anhawdd i'w deall. Tosturiwn weld un cyn hardded mewn lle cyn dloted, ac yn gweithio mor galed. Onid rhyw Fronwen alltudiwyd i fynyddoedd Kerry trwy drais yw? Bu raid i Bronwen ferch Brân Fendigaid adael Cymru a gwŷr Ynys y Cedyrn i ddioddef sarhad yn yr Iwerddon,—Ai hi yw hon? Na, cafodd y Fronwen honno fynd adref i Gymru i farw druan, a huna ym murmur afon Alaw ym Mon. I foddhau cywreinrwydd gofynnais ai yno y ganwyd hi.

"Nage," meddai, ond yr wyf yma. er ys deuddeng mlynedd, er pan briodais yn ddeunaw oed."

"Ydych chwi'n hapus ?"

"Yn berffaith hapus. Gallaswn briodi yn well mae'n wir, ond penderfynais na phriodwn arian byth, ond un wnai ddwy galon yn un,—a Healy y bugail oedd hwnnw." "Fu'n edifar gennych?"

"Na dim un awr, er i mi fod gwrs yn dod i ddull y mynyddwyr o fyw."

Er holi ei hanes cyn priodi yr oedd yn ofalus i beidio ei adrodd, ond amlwg oedd ei bod wedi aberthu cyfoeth a sefyllfa er cael y gŵr a garai. Ond trodd Befan y scwrs a gofynnodd,—

"Faint gewch am y menyn?"

"Wyth geiniog y pwys."

"Ydi'r gwartheg yn llaetha yn dda ?"

"Ydynt yn bur dda. Y Kerries, gwartheg duon bach, sydd gennym yn y cymoedd hyn. Ond cadwai fy nhad Yorkers,—y Kerries a gwartheg o Yorkshire wedi eu croesi. Gwartheg braf yw y rhai hyn, a rhoddant bedair galwyn y dydd o laeth, ond y maent yn rhy rywiog ar ein tir ni."

Buwyd yn daer arnom gymeryd bwyd, ond gwyddem am helyntion. diwrnod golchi, ac fod gennym daith hir cyn nos, ac ymadawsom â gwraig fwyn a phlant bach Ardenloe ar y telerau goreu. Wedi mynd i ben y grimell, ar hyd ffordd gario mawn, garegog, daethom i olwg amryw o fân dyddynod, tebyg i dai unos, a chaeau gwair bychain o'u cylch; ac yn un o'r caeau hyn yr oedd gwraig pob tyddyn feddyliwn yn cweirio gwair. Yr oedd deg o honynt yn troi gwair melyn hen. Disgynnai eu cribiniau ar y gwair yr un adeg, a chodent eu sodlau gwynion noethion ar unwaith. Gwisgent shawl goch dros eu hysgwydd, ac ymddanghosent o bell fel milwyr profedig yn ymdaith. Pan aethant i ben arall y cae, troesant yn ol gyflymed a deheued a phetai swyddog milwrol yn gwaeddi "Right about face!" arnynt. Ond pan welsant y ddau lefnyn main yn dynesu atynt, safasant gan edrych am ennyd mor syn a hwrdd mewn mieri,—taflasant eu cribiniau a rhedodd pob un gyflymed ag allai i'w thŷ.

Wel, yr oedd yn bryd i ninnau sefyll. Cofiais wrth weld yr ugain gwadan gwyn gyflymai adref, am ddarluniad Homer o'r cwn traed wynion y saethai Apollo atynt yn ei ddig. Ond ni feddem ni na bwa na saeth, a methem ddyfalu pa gynllun gymerem.

"Fase well i ni fynd yn ol i'r ffordd ?"

"Oes arnom ofn merched?" ebe Befan. "Gwelais ferched ifanc yn sir Fon yn ceisio am y drws cefn yn bur gwic rhag i mi eu gweld yn gweithio allan. Swil ydynt, awn ymlaen."

"Ond beth pe base eu gwŷr yn—

"Diaist, ar y gair, dacw nhw! Deng! Lle cawn ni fynd?"

Ar hynny gwelem tua deg ar hugain o Wyddelod ar gefnau meirch uchel yn y ffordd oddi arnom, a hetiau a chanteli fel rhedegfa Caer am eu pen, yn carlamu'n gyflym tua'r dyffryn, ac elai ein pryder yn llai fel y distewai swn traed y ceffylau yn y pellter. Anghofiodd Befan y graig amcanai gyrchu ati, a dechreuasom symud ymlaen yn araf tua chyfeiriad y deg cribin adawyd; ond cyn i ni. fynd yn nepell daeth y gwragedd allan eilwaith,—un a chunnog, arall a bwcied, ac ereill a llestri na arferir cario llaeth ynddynt yng Nghymru, a deuent am y cyntaf i'n cyfarfod.

"Jintlmen," ebe y frasaf ei cham, â'i gwyneb cyn felyned a chroen gwydd, "yr ydych yn mynd i fyny'r Bwlch, mae'r ffordd yn faith, a chwithau'n flin a newynog, dyma i chwi laeth geifr,—peth hynod ffraethlawn, am a welwch yn dda ei roddi i'w yfed," a chynhyddai ei gwên,—gwên nas gall ond Gwyddeles ei gwneyd, fel y delai i ddiwedd ei chyfarchiad. Erbyn hyn yr oedd y gweddill wedi ein hamgylchu, a chystadlent mewn dal eu llestri budron am yr agosaf atom. Yr oedd arnaf eisieu bwyd, ond adlewyrchai gwynebau y gwragedd a'r llestri ar y llaeth, neu pylai fy ngolwg nes peri i'm gredu nad oedd y llaeth yn lân. Rhaid i ddyn, ebe gwyddonwyr, fwyta peciaid o lwch, ond tybiwn os rhaid hynny, mai doethach ei gymeryd fesur ychydig nac ar un-waith, a pheth arall, nis gallwn gymeryd ond llaeth gan un, a sut y cytunwn â'r naw?

Gofynnais a allent ganu.

"Canu. Gallwn!" ebe perchen y gunnog.

"Ydi'r hen delyn Wyddelig mewn bri yma eto?"

"Ydyw; ond a nifer y chwareuwyr yn llai a nifer y telynau heb dannau yn fwy y naill flwyddyn ar ol y llall,"

"Allwch chwi ambell bennill telyn?"

"Gallwn ambell un. Canwch bennill i'r jintlmen, Shian O'Neill," meddai, gan gyfeirio at ferch lednais lygatddu.

Canodd yr eneth honno'n swil mewn llais tlws dengar eiriau tebyg i hyn,-

"Os i garu doist ti yma
Dod dy droed ar lawr yn ara,
Gwilia daro wrth yr ysgub
Esmwyth iawn yw cwsg fy modryb."

Gyda iddi orffen torrodd gwraig tua deugain oed allan i ganu cân y cryd, —cân suodd ei phlant i gysgu lawer gwaith. Elai ei chorff gyda'r dôn a gwingai ei throed fel petai yn gyrru y cryd, a phan yn gwneyd rhyw slyr neilltuol lluchiai'r llaeth o'r gunnog allan.

I would put my child to slumber, my own—and yet not so
As the wives of clowns may do it, as the babes of the clowns may go,
Beneath a yellow blanket, and beneath a sheet of tow,
But in a golden cradle that the wind rocks to and fro.

Sho-keen sho, hoo lo lo,
Sho-keen sho, you are my child,
Sho-keen sho, hoo lo lo,
Sho-keen sho, and you are my child.

Dyma y gweddill o "gân y cryd," y mae'n dlws iawn. Codir hi o'r Lullabies of Many Lands.

I would put my child to slumber-and must this be the way,
Between two Christmas seasons, on a bright and sunny day;
And in a golden cradle and upon a level floor,
Beneath the tree-tops lofty that the wind rocks evermore.

Sho-keen sho, hoo lo lo, &c.

Then sleep my child, and may it the sleep of safety be
And may you from this slumber arise in health and glee;
May neither death-stitch seize you, nor ugly smallpox strike
Nor any infants' sickness, dire colic and their like!

Sho-keen sho, hoo lo lo, &c.

Then sleep, my child and be it sweet sleep and safe to thee,
And may you from this slumber arise in health and glee
From dreams of pains and sorrow, oh! may your heart be free,
And may your mother never a son-less woman be!

Sho-keen sho, hoo lo lo,
Sho-keen sho, you are my child,
Sho-keen sho, hoo lo lo,
Sho-keen sho, and you are my child.

Yr oedd pob un o honynt yn llawn awydd canu, ac wedi cael tôn gan ddwy arall canasant gyda'u gilydd ac arweiniai Befan gyda'i ffon; a da oedd gennym eu gweled mor hapus yn eu tlodi.

"Lle mae'r gwŷr gennych? Pam na wnewch iddynt hwy weithio yn y gwair?"

"O jintlmen, maent hwy wedi mynd â'r ceffylau i lawr i gyfarfod y cerbydau o Killarney i'w llogi i gario dieithriaid dros y Bwlch," meddai un parod i amddiffyn ei gŵr. Hwy felly oedd y gwŷr meirch welsom ychydig cyn hynny. Ceffylau ardderchog sydd ganddynt, o gorff heini lliw coch, du neu las. Buasai aml foneddwr neu gadfridog yn falch o geffyl un o'r Gwyddelod tlodion hyn. Canasom ffarwel â'r gwragedd a phlygodd pob un yn swp, fel jac yn y bocs pan gauir arno, wrth dderbyn ein hatling. Pabyddion oeddynt.

Elem heibio i'w tai,—yr oeddynt yn ofnadwy o fudr. Rhedai saig domlyd o'r tŷ fel o'r beudy oedd dan yr unto âg ef, ac yr oedd y moch a'r chwid yr un mor gynefin â'r naill ac â'r llall. Na feddylied neb mai casineb at y Gwyddel bâr i mi ddweyd hyn,—pellaf peth yw hynny o fy meddwl. Y Babaeth sy'n cadw'r Gwyddel yn y llaid, a chymer y tirfeddiannwr fantais ar hynny i'w bwyso iddo. Pa bryd y daw cymoedd Kerry mor lân a chymoedd Cymru? Mae y mynyddwyr yn byw yn hen iawn. Mae'r merched yn dlws pan yn ieuanc, ond hagr erwin ydynt pan heneiddiant, ac yma y gwelais yr hyllaf welais erioed. Hen wraig oedd, yn sefyll wrth dalcen y beudy. Yr oedd yn anhawdd cael syniad am ei ffurf,—yr oedd mor wyrgam a musgrell. Yr oedd y rhychau dyfnion oedd yn ei gwyneb wedi eu llenwi gan faw, fel mai anhawdd penderfynu pa liw oedd ei chroen pan aned hi,—gallesid hau gwely wynwyn yn hawdd ar ei thalcen, a dwy res o foron bobtu i'w thrwyn. Nid hawdd oedd gwahanu'r buarth a'i thraed pan safai, ac ofnadwy oedd ei golwg pan syllai trwy ddau dwll lle bu llygaid arnom. Symudai ei gên pan geisiai lefaru'n afrosgo fel petai y gewynau a'i gyr wedi cancro, a lliw lludw mawn oedd ar ei hanadl hi. Ymddanghosai i mi fel un wedi codi o un bedd, ar ol canrif o orffwys, ar ei ffordd i ymolchi cyn syrthio i fedd arall. O'r genawes! Gwae fi dy weld erioed! Gwelaf di lawer gwaith eto mewn hunllef. Fel y diflannai o'r golwg, elem trwy anialwch o gerrig a brysgyll, a hapus oedd cofio wrth deithio'r fath le fod Patrig Sant wedi lladd yr olaf o seirff yr Iwerddon a'i thaflu i'r Llyn Du. Daethom i lawr at dŷ bychan, a delai y mŵg, wedi chwilio pob cornel o'r tŷ, allan ffordd yr elem ninnau i fewn. Trwy y mŵg gwelem wrth y tân ferch yn tylino, a baban wrth ei hymyl, mewn cawell pysgota.

"Pobi sy' ma?"

"Ie," ebai, tra yr hedai chwiaden heibio 'mhen allan. "Ond mae'r mŵg yma'n gas! Gallech feddwl ein bod yn ffrindiau mawr gyda'n gilydd gydol y dydd."

"Ydech chi yma ers talwm?"

"Er pan briodais yn ddwy ar bymtheg oed, ac ugain wyf yn awr. Mae'r merched yn priodi oll cyn bod yn ddeunaw braidd."

Er paroted ei pharabl oedd y wraig, yr oedd yn rhaid mynd allan, canys doluriai fy llygaid gan y mŵg fel petawn yn tynnu'r odyned. Ar y palmant safai llefnyn ugain oed a phladur ar ei fraich. Pan ofynnais enw'r tŷ, dywedai ar ei wir mewn geiriau barai i mi wylio symudiad y bladur yn fanwl, nas gallai ei sillebu. "A gaf fi ddod i'ch arwain dros y Bwlch,—dof am cyn lleied a swllt?" ebai.

Na, awn yn iawn, gweithia yn y gwair i gael dy gynhauaf cyn y Nadolig."

Dywedodd lawer o eiriau ar ein hol cyn i ni gael y bont bren groesai'r nant, ond clywais ei apel olaf ym murmur y dwfr,—

"Mae aml i Sais wedi mynd ar gyfrgoll a marw ar fynyddoedd y Tomies. I, lads,—dof am chwe cheiniog!"