Yng Ngwlad y Gwyddel/Cychwyn

← Cynhwysiad

Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards

Cyrraedd →

Yng Ngwlad y Gwyddel.

1.—CYCHWYN.

MAE'N hanner nos, a'r môr yn fyw dan y lleuad hanner llawn. Y mae awyr glir dryfrith o ser uwch ben; ond cyfyd cwmwl du fel angau o'r gorwel ar ororau'r Iwerddon. Dringai'r llong un don er disgyn yn afrosgo dros don arall, ac fel y gadawem y lan, ai'r tonnau'n fwy a'r goleuadau amryliw ar draeth Lloegr yn llai amlwg. Ar y dec, yng nghanol rhaffau a phecynnau, yr oedd teulu Gwyddelig tlawd, a cheisient drefnu eu hunain mor hapus ag y gallent dros eu mordaith ddeng awr. Yfent wisci'n helaeth, "rhag clefyd y môr," chwedl y gŵr a basiai'r botel i'w wraig a'i blant, ond ofer er hynny fu'r feddyginiaeth. Yn y caban yr oedd dau wr ifanc yn mynd adref o un o chwareudai Lerpwl.

"Ie, Gwyddel ydwyf," ebe un, pan ofynnais a fedrai Wyddelaeg, "ond nis gallaf air o'r iaith. Ni chlywais ei llefaru erioed, ac nid wyf yn malio'r un botwm a glywaf hi chwaith."

"Ai felly cawn ni'r Gwyddelod oll," ebe Bevan, "mor ddibwys o'u hiaith a'u gwlad?"

Rhedai plant gwinglyd o gylch y meinciau oedd ar y bwrdd i chware. mic, ond nid yn hir y buont wrthi cyn i ysgytiadau'r llong wneyd pob troed yn ddigon llonydd. Ar ochr y llong safai tair merch,—fel tair canwyll wêr geiniog, mewn arswyd o'r dyfodol. Yn fy ymyl yr oedd. Bevan, wedi cau ei gôt yn dŷn, a'i holl egni'n ceisio cadw ei ddeudroed dano ar y llong feddw; a lliw'r môr oedd ar ei wyneb gwelw, pan welais ef olaf, yn cerdded tuag ochr y llong.

Mae'r wawr yn torri, a'r gruddfan torcalonnus, trwy drugaredd, yn llai. Anhawdd iawn yw gwahanu nos a dydd, a phetai heb y llinyn gwyn o ewyn sy'n gorwedd gyda'r traeth, buasai mor anhawdd a hynny penderfynu lle mae'r môr yn diweddu a thir y Gwyddel yn dechreu. Fel y ciliai'r gwyll deuai'r mynyddoedd yn nes, a gwyrdd iawn oedd y glaswellt arnynt dan wlith y bore. Ar y bryniau acw y bu'r Eblani yn codi eu caerau o bridd a cherrig, a than y cwmwl mŵg acw sy'n hofran uwch Dublin yr oedd eu tref Eblana. Tybir mai yr un oedd yr hwn fu ar y bryniau hyn gyntaf ag a fu ar fynyddoedd Cymru,—yr Iberiad gwallt-ddu gorff egwan. Er eiddiled ei gorff oedd yr Iberiad, tramwyodd lawer trwy lawer gwlad, cyn cyrraedd ynys nas gallai fynd ymhellach. Cloddiodd ogofeydd ar hyd y Cyfandir, a gadawodd hwy filwaith cyn y daeth i fryniau yr Ynys Werdd. O'r Aifft ac Arabia y cychwynnodd tua'r gorllewin,—fel llawer llwyth ar ei ol. Teithiodd ochr Ewrob gyda thraethellau Môr y Canoldir, ac er ei ymlid gan lawer gelyn mae. eto'n fyw. Mae'r Iberiad i'w weld yn yr Iwerddon heddyw,—bum yn sgwrsio âg ef pan yn bugeilio ei ddefaid rhwng mynyddoedd Kerry, ac yn torri ystad o wair iddo wrth Fwlch Dunloe. Mae wedi ei erlid i gwr eithaf yr ynys, ac wedi colli ei iaith Hamitaidd yn hollol erbyn hyn, ond mae'n hoff iawn eto o hanes, englyn, a chân. Nid mewn ogof fel cynt y mae'n byw, ty a'i do yn wellt neu lafrwyn sydd ganddo gyda glannau llynnoedd Killarney. Mae ganddo fwy o lestri alcan yn awr nag o rai pridd, ac ychydig arfau haiarn yn lle'r rhai fflint wnai mor gywrain gynt. Daeth y Celt ar ei ol gan ei yrru i'r mynyddoedd a chwalu ei Eblana ar lan y Liffey, a chodi yn ei lle dref arall a'i galw'n Bally-ath-Cliath.

Erbyn hyn yr oedd y llong yn troi i enau'r afon, a'r teithwyr ar y bwrdd, pawb yn fyw, ond nid mor fywiog a siaradus a phan welais hwy gyntaf.

"Dacw fynydd y 'Pwys Siwgwr,'" ebe Gwyddel wrthyf, "o ran ei ddull pigfain y gelwir ef felly,—nid am fod siwgwr ynddo. Y goleudy yw hwn, rhag i'r llong daro ar y creigiau cuddiedig." "A oedd yn goleuo, tybed, pan laniodd y Daniaid?"

"Y Ffeniaid! ofynsoch chi," ebe'r gwr llygad-wibiog yn llawen.—"O'r Daniaid. Wn i ddim am danyn nhw."

Mae llawer canrif wedi mynd heibio er pan hwyliai Daniaid yn eu cychod gwaelod—wastad gylch gororau Cymru a'r Iwerddon, a gwlaw llawer blwyddyn wedi disgyn ar ol eu traed lladronllydd, fel mai anhawdd dangos y man y glaniasant gyntaf; ond dywed hanes iddynt. fordwyo i enau'r Liffey, chwalu hen dref yr Iberiad a'r Celt, a chodi ar ei lludw ddinas alwyd ganddynt yn Dubh-lynn,—y Llyn Du. Gormesodd y Daniaid y Cymro nes i Lywelyn ab Seisyllt eu gorchfygu yn Aber Gwili, a'u gyrru i'r môr; a thrahaus a chreulon fuont hefyd wrth y Gwyddel, nes yr arweiniodd Brien Boru fyddin anferth i'w herbyn a'u gorchfygu, â lladdfa fawr ar gwr eu dinas, yng Nglontarf, 1014. Syrthiodd yr arweinydd a'i fab yn yr ymdrech mae'n wir, ond cafodd y Gwyddel ei waredu oddiwrth ei elyn, a dechreuodd ei ryddid flodeuo er i rewynt anghydfod beri iddo'n fuan wywo.

Yr oedd y porthladd yn llawn llongau o bob gwlad, a da oedd cael ffarwelio a'r "Graig Ddu" a'i gadael ynddo yn eu mysg. Cerddem dros raffau a chadwyni di rif ar hyd y cei, gan fynd heibio i dai isel, tlawd, a budr.

Araf iawn y rhedai y Liffey,— hiraethai am y bryniau adawodd. Hedai adar gwyn gwyn uwch yr afon, a synnwn fod adar can wynned. eu plu yn hoffi y dwfr aflan. Ar bont O'Connel troisom ar y dde, a chawsom fan hapus a glân i aros dros y Saboth, a da oedd hynny, gan fod gennym daith bell drannoeth, draws yr ynys i lynnoedd Killarney.

Yr oedd gorsaf Pont y Brenin yn orlawn fore Llun, ac nid hawdd. oedd cael lle yn y gerbydres gyflym a â'r llythyrau i Queenstown; ond cawsom le cyn hir, diolch i ffawd nad oeddym yn dew, ac i dlodi nad oeddym yn baciog. Cychwynnodd y tren yn araf, er fod dau ddyn tew anferth yn gwaeddi am iddo stopio, a gwr aml baciog yn galw'n ofer am borter.

"Diolch," ebe Bevan yn ddigon. priodol, "nad wyf fi fel y rhai hyn." Aeth Phoenix Park,—lle llofruddiwyd Cavendish a Burke,—a'i goed a'i binaclau o'r golwg, a llithrem ymlaen trwy wlad dlos, oedd yn fwy gwerdd nag arfer ar ol y gwlaw y noson cynt. Gwelsom y Tŵr Crwn, —hen gastelli sydd a fynnont gymaint â hanes yr ynys, y cyntaf wrth bentref Clondalkin. Hwn yw'r perffeithiaf yn yr ynys, ac er fod y gwylwyr fu ynddo'n huno'n dawel, mae ef eto yn parhau i wylio'r gwastadedd, er nad yw'n peri arswyd fel cynt i'r preswylwyr. Eisteddai yn fy ymyl Wyddel a'i wisg mor Wyddelig ag a welswn erioed,—clos pen glin a sanau glas cen y garreg; gwasgod bedwar botwm, er na chauid ond un; côt fel un gwas lifre felen hen, a het befar gantal cul goryn isel am ei ben. Gŵr diddan oedd, a dywedodd a danghosodd lawer o bethau i mi.

"Lucan yw enw'r pentref yna," meddai am le prydferth yn y gwas— tad, "lle hynod am chwedlau ac eirin Mair. Mae'n rhy niwliog i chwi weld hen Abaty Celbridge draw. Yno y byddai Deon Swift yn arfer neilltuo, ac acw y mae cartref Esther Vanhomrigh,—y Vanessa gymer ran mor fyw yn ei Cadenus and Vanessa,' a thyf y coed llawryf eto uwch y llecyn y cymerodd rhai o'r ymddiddanion le."

Wedi trafaelio tuag ugain milltir, croesir camlas rêd draws yr ynys o'r afon Liffey i'r Shannon, ac a'r wlad yn llai prydferth er nad yn llai dyddorol. Meddyliwn am sir Fôn, cyn mynd un dydd Gwyl Dewi i'r Traeth Coch, mai doldir gwastad ffrwythlawn oedd yr ynys honno, a meddyliwn yr unwedd am yr Iwerddon ei bod hithau fel ei henw'n fythol werdd, ond yn lle hynny dyma fi yng nghanol—Cors Allen, mawn, corsydd, a phrysgyll. Mawn orchuddiai'r lle, ac edrychai'r ceulennydd o bell fel chwareli. Torrir y geulan yn ddwfn iawn,—gwelais un yn ddeuddeg mawnen o ddyfnder. Yr oedd y mawn wedi eu "codi," a chollent o'r golwg yn fân dyrrau duon. Deuai'r hen wragedd, —yn bennoeth a throednoeth goes-noeth, gyda throl a mul yno i'w "gwneyd," ac nid yn aml y gwelir y fath nifer o wragedd a mulod. Mawn iawn oedd yno,—gwell lawer nag a ga pobol Mawddwy ar Fwlch y Groes, a ffermwyr Trawsfynydd yn y Feidiog.

"Dacw fynydd Allen," ebai'm cyfaill, am fryn godai dri chan troedfedd uwchlaw crawcwellt melyn y fawnog; yr oedd tŵr ar ei ben crwn ac eglwys mewn coed wrth ei odreu. Sonia Ossian am dano yn un o'i ganeuon, a bu'r cawr Finn Mac-Couhat yn byw arno, ebe traddodiad, ac adroddir aml i chwedl am dano, a thebyg iawn ydynt i orchestion Idris Gawr yng Nghymru.

Undonog a gwastad y parhai y daith, ac araf iawn y rhedai'r afon Allen o'r gors. Yr oedd ty to gwellt yma ac acw, a moch, a ieir a gwyddau o'i gylch, a phlant mor fudr a'r moch yn chwareu wrth ei dalcen.

"Curragh Kildare yw'r anialwch yma," ebai'm cyfarwyddwr. "Mae'n chwe milltir o hyd a dwy o led. Tir y Goron yw, ac mae gwersyll digon eang i ddeng mil o wŷr arno. Ar y gair dacw'r milwyr draw!" a gwelwn hwy fel môr o waed yn symud rhyngom a'r goleu.

"Ymladdwyd brwydr yma ryw dro?"

"Dyn do, o dro i dro, lawer ysgarmes waedlyd. Acw y syrthiodd Arglwydd Montemarisco, ac y torrodd Iarll Penfro ei ben yn 1234, ac yma y gorchfygwyd y Gwyddelod dan arweiniad Prior Connell, gan y Saeson yn 1406. Tybir mai beddau'r milwyr yw'r gwrymiau sydd yma ac acw ar hyd y cytir. Rhedegfeydd ceffylau a hela llwynog gynhelir yma'n awr."

Pan yn colli o olwg y milwyr, elem trwy gaeau o faip, a rhyfedd oedd gweld cynifer o ferched ifanc rhwng y rhesi yn eu trin. Yr oedd. y cynhaeaf gwair yn ddiweddar a'r ŷd glas yn gorwedd dan yr hirwlaw.. Wedi gadael y mawndir a'r gwastadedd, daethom i Kildare,—tre'r dderwen. Rhan o'r dref yn unig welem, ymguddiai mewn coed derw yng nghesail bryn bychan. Mae hen gastell crwn gweddol gyfa'n aros eto ar y boncyn uwch y dref, a danghosir eto olion hen fynachty Bridget Santes. Bu'r Daniaid yn ymosod ar y dref yma cyn i'r Saeson adeiladu'r castell sydd heddyw'n adfeiliedig wrth ei godreu, a chynhaliwyd Senedd ynddi yn 1339.

Wedi croesi pont Monastereven,—pum can troedfedd o hyd, estynna dros gamlas, ceir golygfa dlos ar hen Abaty Moore, mewn coed clyd ar lan yr afon Barrow. Yr oedd y gwair allan ymhob man,—peth ar lawr, arall yn fydylau pengul hirion, a difir iawn oedd gwylio'r Gwyddel yn cribinio wrth fynd heibio. Wedi gadael Portarlington,—tref hynod unwaith am ei Phrotestaniaeth, elem. trwy ddyffryn tyfadwy rhwng bryniau gweddol uchel,—y Mynyddoedd Creigiog ar un llaw, a'r Slieve Bloom ar y llall, nes cyrraedd tref ddymunol a ennwyd Maryborough, er parch i'r frenhines Mary.

"Draw ar graig Dun Mall acw," ebe'r Gwyddel, "mae adfeilion hen gastell Dunamase. Bu llawer cadfridog yn ceisio ei gymeryd,—hwn yw'r castell anhawddaf i fynd ato yn yr Ynys. Dywed traddodiad mai'r cewri a'i cymerodd trwy neidio oddiar y bryn acw,—dros y dyffryn yr awn trwyddo, a lladd y gwylwyr, ac mae ol eu traed acw eto." Bu'r castell ym meddiant Strongbow, ac yn nwylaw aml un arall cyn i Gromwell a'i filwyr ei chwalu yn 1650. Pellaf yr aem i'r wlad, tlotach, tlotach yr ai. Byr oedd y gwair, ac ni chodid cymaint o yd, a mawnoglyd oedd y tir.

"Dacw fynydd Tamed y Gŵr Drwg," ebai'm cyfaill cyfarwydd, gan gyfeirio at fwlch rhwng dau fynydd, ol genau y gŵr barus enwodd yn torri'r ddaear. "Ond methodd a chnoi ei damaid a thaflodd ef o'i enau ar y dyffryn draw, a gelwir ef yn Graig Castell,—daw i'r golwg toc."

Thurles,—noddfa gadarn,—oedd y dref nesaf elem trwyddi. Durlas O'Forgarty oedd enw'r fan pan orchfygodd y Gwyddel y Daniaid yma yn y ddegfed ganrif. Mewn coed ar lan yr afon mae Mynachlog y Groes, adeiladwyd 1182, a choed o'i chylch. Mae'r hen furiau'n aros ac yn dangos llawer o'u gwychder cyntefig; ond mae'r darn o'r wir groes oedd ynddi yngholl,—rhodd y Pab i Donald O'Brien, nai Brien Boru. Yma hefyd mae archesgobaeth y Pabydd, lle y cynhaliwyd y synod hynod honno yn 1850 dan lywyddiaeth Cardinal Cullen.

Rwan spiwch mewn munud,— dacw Damed y Gŵr Drwg," a gwelem dalp anferth o graig ar y gwastad danom, yn cyfateb i'r bwlch. yn y mynydd. Tyf coeden neu ddwy yn ei gysgod, a saif rhyw ddwsin o dai dano, lle'r oedd gweision a chynorthwywyr y Castell saif ar y graig, yn byw.

"Pwy adeiladodd y Castell acw ar ben y 'tamed'?"

"Cormac Mac Carthy," ebe'r Gwyddel, "mae'n debyg wnaeth y capel a'r tŵr crwn tua 1127. Yn ddiweddarach y gwnawd yr eglwys. gadeiriol yno, a dywedir y byddai 'maen coroni' Westminster Abbey yn cael ei gadw ynddi ambell dro."

Yn 1495 torrodd anghydfod rhwng Iarll Kildare a'r archesgob, a llosgwyd yr eglwys gadeiriol â thân. Drwg oedd gan y brenin am hyn, a galwodd am yr iarll.

"I beth y llosgaist ti'r eglwys gadeiriol?" gofynnai'r brenin.

"Ni buaswn yn ei llosgi, eich mawrhydi," ebe'r iarll, "pe gwybyddwn cyn hynny nad oedd yr archesgob ynddi."