Yng Ngwlad y Gwyddel/Cyrraedd
| ← Cychwyn | Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards |
Ynys Innisfallen → |
II.—CYRRAEDD.
CYD-DEITHIAI â ni o Pontarlington Wyddel byr of gorff, doniol a ffraeth, a hawdd gweld ar ei wedd a'i wisg nad aethai deng mlynedd a deugain o'i oes heibio heb ddwyn iddo gyda hwy lawer o galedi a thlodi. Gyrru gwartheg o Killarney i Dublin oedd ei waith, ebai ef, a theithiai tuag adref i fynyddoedd Kerry. Gyrrid gwartheg o Gymru i Lundain gynt; mae rhai o'r hen yrwyr eto'n fyw, a difyr iawn yw eu clywed, ar garreg y bibell hirnos gaeaf, yn adrodd eu hanes. Yr oedd. y gŵr byr yn ysmygwr heb ei ail, ac fel y mynnai pethau fod, daeth i gerbyd lle nad oedd ysmygu'n cael ei ganiatau. Tra y lodiai ei getyn du â thybaco cryf llaith, edrychai ym myw llygad pob un o'r teithwyr, er gweld a gydymdeimlent âg ef. Daliai ei getyn yn ei ddwrn, pwysai ei fawd fudr ar y tybaco, a chydiai â'r llaw arall mewn matsen, tra y perliai ei lygaid dan ei dalcen cul. Goleuodd y fatsen a dechreuodd danio, a da iddo oedd fod ganddo drwyn helaeth, ynte elai ei ddau lygad yn un gan mor gryf y tynnai ei ddau fygiad cyntaf, a chollwyd ei ben mewn cwmwl o fŵg.
"Dim smocio yma," ebai gŵr sur a gwyneb fel lluchfa eira.
Er holl hyawdledd y gyrrwr gwartheg bu raid iddo roddi ei dân allan, er hynny daliai ei getyn rhwng ei ddannedd duon. Ond yr oedd y demtasiwn yn rhy gref iddo, tynnodd y caead tyn tyllog,—fel caead bocs pupur, oedd ganddo ar ben ei bibell, a thaniodd eilwaith.
"Dim smocio yma, syr," ebe'r gŵr sur.
"Wel, te, os na chaf smocio yn y garets, rhaid i mi gael gwneyd ryw sut, alla i ddim byw."
Yna aeth at ddrws y cerbyd, ac eisteddodd arno â'i draed a'i ben allan, gan fygu fel odyn wrth ei fodd.
Trwy fwg y Gwyddel gwelwn rhyngof a'r de fynyddoedd y Galtee a chwmwl gwyn yn gorwedd arnynt. a bryn Slieve-na-muck yn ymestyn o'r dwyrain i'r gorllewin. Tlawd iawn yr olwg arni oedd y wlad, a byr hynod oedd gwelltyn yr yd glas dyfai yma ac acw, a gwellt oedd to y tai. Edrychai'r lle yn anghyfannedd,—fel petai bla neu haint wedi difa'r trigolion, a synnwn weled cymaint o adeiladau heb do ar eu muriau isel.
"Pam mae'r tai yma heb do arnynt?" gofynnai Befan i wr eisteddai wrth ei ochr.
"O! methu talu'r rent yr oedd y tyddynwyr druan, a daeth y land- lordiaid, y dynion gwaethaf ar ddaear Duw,-gan dynnu'r to a throi y teuluoedd tlawd dros y drws," ebe gŵr y clôs pen glin, a'i lygaid yn dân. Edrychai'n gyffrous ar ei gyd-deithwyr, fel pe'n chwennych gweld un o'r rhai gasâi mor fawr. Plygodd ei ben rhwng eu ddwylaw gan edrych ar waelod y cerbyd, a murmurai eilwaith rhyngddo ei hun,"—Y dynion gwaethaf ar ddaear Duw."
"Dyma fi," meddai, gan godi ei ben yn sydyn a dal ei law allan,—llaw dystiai mai gweithiwr caled. oedd ei pherchennog, "dyma fi, druan, fel alltud yn gorfod gadael yr Iwerddon,—gwlad sydd mor anwyl i mi. Cyn hir bydd mil o donnau'n curo rhyngof a'r man ym ganed. Gwell fuasai gennyf farw mewn ogof ar un o fynyddoedd fy ynys a mwynhau rhyddid, na'i gadael. Ond heddyw gormes a thrais ddaw yma i'm rhan. Mae gennyf wraig a theulu lliosog i'w cadw, a rhaid i mi droi tua thir y Gorllewin i edrych am le iddynt fyw. Duw am llwyddo!"
Ni holais ychwaneg o'i amgylchiadau; amlwg oedd ei fod wedi dioddef llawer, ac mai nid o'i fodd y gadawai ei wlad. Daeth Deserted Village Goldsmith yn fyw i'm cof, a'r darluniau geir yno o rai cyffelyb i'm cyd—deithiwr.
Gyda i ni adael Knocklong,—gwersyllfa ar y bryn lle bu y Ffeniaid yn ymladd yn ddiweddar, a'i hen gastell adfeiliedig,—daethom i Killmallock neu Cill Mocheallog, eglwys Molach Sant. Hen dref ddirywiedig yw hon heddyw, ond yn amser Edward III. yr oedd yn enwog, ac iddi gaerau a phedwar porth, a heriodd aml i elyn hyd nes yr amgylchwyd hi gan Gromwell a'i filwyr. Syrthiodd ei muriau yr adeg honno a diflannodd ei gwychder gyda hwy, ac mae mwy o swyn yn y lle yn awr i'r hanesydd a'r hynafiaethydd nag i neb arall. Yma yr oedd cartref y Desmoniaid fu'n arglwyddiaethu ar y rhan yma o'r wlad, a dywed traddodiad fod yr olaf o'r hen deulu parchus hwn yn cynnal ei lys dan lyn Gwrr,—Lough Gwrr, rhyw ddeng milltir i'r gogledd o'r hen dref, ac y gellir gweled mŵg gwyn ei balas ambell fore ym Mai yn dyrchafu o'r llyn, a'i binaclau rhwng y tonnau ar ddiwrnod ystormus.
Cyflymai y tren ymlaen a delem i dir gwell fel y deuai y de a'r môr yn nes. Yr orsaf nesaf oedd Buttevant, neu Boutez-en-avant,—gwthiwch ymlaen," sef oedd hynny rhyfel-gri y Barrys drigai yn y parthau hyn. Treiliodd y bardd Seisnig Spenser lawer o'i amser yn Buttevant, a chanodd yn dlws i'r afon Awbeg, sy'n troelli gyda godrau y dref. Bu'n ysgrifennydd i Lord Grey yng nghastell Kilcolman, ac yno y cyfansoddodd y tri llyfr cyntaf o'i Faerie Queen. Yr oedd Spenser yn yr hen gastell hwn pan dorrodd y gwrthryfel allan yn 1588, a phan daflai'r gwrthryfelwyr ffaglau tân i'w losgi. Dihangfa gyfyng gafodd y bardd a'i wraig,—ond bu eu geneth bach farw yn y fflamau. Mae eiddew yn tyfu'n wyrdd heddyw lle bu'r tân ar yr unig dŵr sy'n sefyll o'r hen gastell; a gwelir peth o'r grisiau eto a gerddai Raleigh a Spenser mor fynych, a danghosir ffenestr gul lle y byddai y bardd a'i wraig Eliza yn arfer eistedd i fwynhau yr olygfa geir o honi.
"Mallow! Mallow! Mallow!" ebai o weision y ffordd haiarn, "Newidier am Killarney ar llynnoedd!" Ar hynny, mawr oedd y berw a'r cythrwfl ymysg y teithwyr, pawb yn rhedeg a'i becyn ar ei gefn,—fel morgrug pan â'r bladyr yn sydyn trwy eu nyth. Aeth y tren a'n cyd-deithwyr tua'r de, a chawsom ninnau beth egwyl i weld y dref cyn troi tua'r gorllewin. Mallow yw Trefriw neu Landrindod yr Iwerddon. Yma y daw'r hen a'r methedig; y gwael o gorff a chariad i ennill nerth. Ond dengys yr hen adfeilion yma ac acw hyd y dref mai nid y cloffion a'r anafusion fynychai y dref gynt. Saif ar lan yr afon Dwr-du, ac mae muriau'r castell gododd Elizabeth i wylio'r rhyd uwch y dwr eto. Ar gwr deheuol y dref mae castell Garr wnaeth Iago I., ond chwalwyd ef yn 1682, a chwareuai plant bach o'i gylch, ac eisteddai hen wŷr ar ei feini mewn heddwch y dydd y gwelais. ef. Malla y gelwid y lle gynt, a'r pryd hynny yr oedd yn orsaf filwrol enwog, gan ei fod yn sefyll mewn man mor gyfleus er atal y gelyn tua'r gogledd a'r gorllewin; ond heddyw y mae tawelwch yno, a chàn fân ferchetos ar eu gwyliau yr hynodir y lle yn yr haf, a chàn gŵn hela llwynog y gaeaf. Aeth ein hamser yno yn gyflym, a chysgodai coed caeadfrig y ffordd y cerddem yn ol i'r orsaf. Cychwynnodd ein tren i'r fic,—mewn prydlondeb, mae'r Iwerddon ymhell o flaen Cymru, ac araf iawn yr ai dros y bont hir estynna tros afon y Dwr-du. Fel ei henw, felly mae dwfr yr afon yma, a thybiwn fod llygad y dydd yn fwy gwyn, a'r glaswellt dyfai gylch ei glan yn fwy gwyrdd, nag odid i ddim welais erioed. Hon yw Rhein yr Iwerddon, ac y mae llawer o ddilynwyr Strongbow a Chromwell wedi eu claddu ar ei glan, a gwnawd ei dwfr du droion yn rhudd gan waed y lladdedigion. Mae'n hanner milltir o led cyn arllwys i'r môr islaw tref henafol Youghal. Ar ei glan yno mae gardd Syr Walter Raleigh, lle y plannwyd tatws gyntaf yn yr ynys. Unwaith casglu afalau y tatws wneid. i'w bwyta, cyn deall mai yn y pridd yr oedd y ffrwyth, a byth er hynny hoff iawn gan y Gwyddel bytaten.
Mae ty Syr Walter Raleigh eto'n sefyll yno,—Myrtle Grove,—a danghosir lle byddai ei berchennog yn arfer ysmygu. Raleigh ddaeth a'r arferiad rhyfedd yma i gyrraedd y Gwyddel, a dywedir i hynny gostio'n ddrud iddo. Un dydd, tra'r oedd. yn mwynhau ei bibell mewn cilfach yn yr ardd, pwy ddigwyddodd fynd. heibio ond ei gogyddes a thynied o ddŵr yn ei llaw. Dychrynnodd y ferch yn fawr wrth weld mŵg yn dod o enau ei meistr, a thaflodd y dwfr oll am ei ben, gan waeddi am ychwaneg o ddwfr a chymorth i waredu ei meistr.
Yr oedd ein ffordd yn troelli i fyny gyda godrau y mynyddoedd tua tharddle y Dwr—du, ac fel y dynesem tua'r gorllewin ai'r afon yn llai a'r ewyn yn wynnach, a'r wlad yn debycach i Gymru. Tebyg iawn i fryniau Penfro yw y Bochra, a Hillary yw y mynydd uchaf yn y gadwyn honno. Safodd ein tren yng ngorsaf fynyddig Kantwick,—bryn y baedd gwyllt, a lle'r una'r afon Allua â'r Dallua mae pentref o'r un enw, a hen gastell anorffenedig wrtho. Islaw i ni yr oedd Knocknaclashy, lle'r ymladdwyd brwydr waedlyd yn 1652. Wedi gadael hen gastell Brisbane gododd Dermot Mac Carthy, yr oedd y wlad yn dod yn fwy rhamantas a gwyllt a'r mynyddoedd yn fwy uchel a garw,-rhedyn, brwyn, a cherrig, a gwartheg duon bach yn pori rhyng- ddynt, ac ambell ddafad, a bwch gafr yma ac acw, ac aderyn unig yn hedeg o garreg i garreg. Gorweddai cymylau gwynion ar gopâu y mynyddoedd fel na welem eu pennau, a rhedai nant ffrydiog, fel o'r cwmwl, yma a thraw ar hyd eu hochrau, a phan oeddym wedi ymgolli yn harddwch y wlad safodd y tren yn Killarney.
I un gwinglyd aflonydd nid cosbedigaeth fach yw cael ei gau yn un o ddwsin mewn cerbyd cul am saith awr, a da iawn oedd gan ddau newynog gael disgyn a meddwl am lety a diddosrwydd. Ychydig baciau feddem. Yr oedd Befan wedi llwyddo i roddi ein holl gelfi mewn screpan rhwng fy nwy ysgwydd, ac ymddiriedodd i mi hefyd umbarelo mawr, tra y cariai ffon anferth ei hun. Nid oedd gennym hanes llety. Er holi llawer am un, yr unig ateb gaem,—"Peidiwch mynd i'r fan ar fan beth bynnag," gan roddi rheswm sylweddol dros hynny, ond ni chymeradwyai neb un man. Mewn pryder felly cyfeiriem tua drws yr orsaf, ond yno safai tyrfa o arweinyddion a bodau ereill medrus ar boeni'r dieithr, a chlywsom yn fuan trwy gyfrwng deg ceg ar hugain y fath oernadau allai trigain ysgyfaint wneyd. "Guide, sir, guide!" ebai un, tra y ceisiai arall foddi ei lais trwy waeddi yr un peth yn uwch. "Lodgings, lodgings!" meddai ereill, nes dysgu'r creigiau i adsain yr un geiriau.
Yn y cyffro ceisiais ddweyd gair yng nghlust Befan, ond nid oedd modd i ni ddeall ein gilydd, a dilynai'r gwaeddwyr ni'n dorf. Pallodd amynedd Bevan, safodd, cydiodd ymlaen ei ffon, a chydag osgo fygythiol, gwaeddodd yn uchel,—
"Myn Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllandisiliogogoch!"
Trwy offerynoliaeth y ffon, osgo Befan, a'r Gymraeg, safodd pawb, a throdd yr oll ond dau yn ol. Daliai y ddau hyn i'n dilyn o fewn hyd rhaff go gref, gan waeddi,—"Lodgings, sir, lodgings!" Gan fod y ddau eisieu i ni fynd i ddau le gwahanol, a ninnau ein dau ddim am wahanu, teimlem beth anhawster gyda pha un o'r ddau yr elem; ond trodd Befan yn ol a gofynnodd iddynt,—
"Allwch chi baffio? Pwy di'r mistar?"
"Y fi." "Nage fi."
Cyn i ni braidd droi heibio cornel y stryt honno, daeth un o honynt hyd i ni, a dywedodd wrthym, fel y gwnaeth wrth gannoedd o'n blaen, mewn iaith a gormod o ansoddeiriau ynddi i fod yn wir, ragoroldeb ei westy ef ar bob gwesty, nid yn unig yn y dref enwog honno, ond yn yr holl ynys; a phan yn siarad cadwai lygad sefydlog ar ffon Befan. O dan yr amgylchiadau dilynasom ef i weled. a oedd y pethau hyn felly.