Yng Ngwlad y Gwyddel/Gyda Llynnoedd Killarney

← Ynys Innisfallen

Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards

Amaethwyr y Mynyddoedd →

IV.—GYDA LLYNNOEDD KILLARNEY.

TRA y penderfynai y criw pa un ai pabellu yn Innisfallen ynte gwthio'r cwch. i'r gwynt a'r tonnau wnaent, cerddais eilwaith gylch yr ynys henafol, ar hyd ffordd balmantodd y mynachod, yn berffaith foddlawn i dreulio noson arni, a cheisio bod yn fynach am ddeuddeng awr. Yn fy ymyl yr oedd muriau adfeiliedig y mynachty hynaf yn yr Iwerddon, ond mynachty Kildare, lle but dysg a chrefydd ganrifoedd yn ol yn flodeuog. Yr adeg honno y Gwyddel oedd y dysgedicaf ym Mhrydain. Ni fedrai neb ysgrifennu yn well nag ef, mae ei hen lawysgrifau yn synnu ysgrifenwyr y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Meddai allu hynod i dorri'r priflythrennau a'u hamliwio'n dlws, a thynnai ddarluniau cywrain i egluro adnod neu frawddeg o'r Beibl, megis hanes Cain ac Abel.

Wrth edrych hanes yr Iwerddon ar y cyfddydd, pan mae traddodiad a ffaith braidd yn rhy anelwig i'w gwahanu, mae'r Gwyddel y pryd hynny'n hynod am ei ddysg, ac mae a fynno ei draddodiadau boreuaf â chelf ac addysg a chân. Sefydlodd Ollam Fodla gymanfa i'w chynnal yn Tara bob tair blynedd, ac i hon cyd-deithiai y pennaeth, y derwydd, a'r bardd; ac yn yr un lle cododd Cormac Ulphada dri choleg i ddysgu llenyddiaeth, y gyfraith, a thrin y cledd. Ond mae Tara heddyw'n adfeilion, a gorchuddia glaswellt hen lwybrau y beirdd a'r telynorion elai yno,—

The harp that once through Tara's halls
The soul of music shed,
Now hangs as mute on Tara's walls
As if that soul were fled,—
So sleeps the pride of former days,
So glory's thrill is o'er,
And hearts that once beat high for praise
Now feel that pulse no more!

Parhau i chwythu wnai'r gwynt, gan godi dyfroedd Lough Learne yn uchel, a gwynned oedd ewyn y tonnau â gwynebau y pymtheg ofnus safai mewn cyfyng cyngor ar lan yr ynys. Yr oedd y nos bron wedi erlid y dydd dros fynyddoedd y gorllewin cyn i ni benderfynu mai ceisio cyrraedd Killarney wnaem yn hytrach na bod allan fel Jacob gynt. Ar gais y Gwyddel cymerasom ddau o'i lwyth ef i'n cwch bregus, gan eu rhoddi i orwedd un bob pen i'r cwch, tra'r oedd pob gewyn i'r rhwyfwyr ar waith. Ymdrech fawr fu i gadw pen y llestr i'r tonnau godent fel beddau du o'n deutu'n gylch, a chyrraedd cilfach a glan; a da iawn oedd cael gorffwys ar y rhwyf. mewn lle diogel.

Y cwch arall! Yr oedd draw ymhell bell yn y llyn, yn drifftio mwy fel pellen tua Chraig y Gŵr Drwg oedd islaw iddo, debygem, nag a ddeuai ymlaen, a'r rhwyfwyr yn flin arnynt yn rhwyfo. Hanner awr bryderus oedd honno pan ofnem i'r cwch â'i gynnwys gael ei ddymchwelyd, tra yn barod, boddi neu beidio, i rwyfo i'w gwaredu. Er i bawb lanio'n ddiogel, cerddai pymtheg adref fel cynhebrwng heb yngan odid air â'u gilydd.

Yr oedd Sais tew tafod-gyflym gor-hoff o adrodd ei hanes ei hun yn cyd-swpera â ni yn y gwesty, a rhag blino ei ddoniau aethom i orffwys erbyn y daith hir gynlluniem dran- noeth. Cawsom ystafelloedd destlus a gwelyau glân. Pan gysgais teim- lwn y gwely'n mynd mynd fel ton- nau'r hen lyn y bum arno. Gwelwn fy hun mewn gwrthban yn grog- edig wrth gangen coeden dderwen. Chwythai y gwynt hwnnw gan fy siglo uwch rhyw ddyfroedd dyfnion. Dyna'r rhaff yn torri! Ond pan oedd fy sodlau bron cyrraedd y dŵr, curodd rhywun y drws gan waeddi fel petai mynydd rhyngof â hi chwaithach ystyllen,—

"Codwch, jintlemen, mae'n saith o'r gloch."

Nid oedd dim i'w weled ar yr heolydd na dim i'w glywed, pan beidiodd adlais y forwyn, ond cân yr adar wrth dalcen y ty. Yr oedd yn foreu dymunol, ond gorweddai niwl gwyn ar y llynnoedd, a phryderem pa un ai arwydd gwlaw neu deg oedd hynny.

"Os a'r niwl i'r mynydd,-teg; os chwal dros y llyn,-gwlaw," ebe'r forwyn, cyn sobred a phe dywedai adnod. "Haf gwlyb gawsom ni leni, ond mae'r ymwelwyr yn mwynhau eu hunain yn dda. Echdoe 'roedd yma dair yng ladi o Lundain, 'doedd waeth genni dendio arnyn nhw nag ar jintlmen damed,-codent yn fore, a welwn i mo honynt tan nos; a dwi'n siwr, jintlmen, na wela i ddim o honoch chithe tan nos." Llithrai tafod Ellen O'Connor fel rhidis dŵr tros raian, gwenai Befan tra'n darllen llythyr dderbyniodd y bore, oddi wrth ei dad, ebe fe. Ond gwnaeth ei wên ysgafn a'r mynych ddarllen i mi am unwaith eu ameu.

Codai'r niwl yn raddol pan gerddem ochr ogleddol Lough Learne, ac ai yn araf, fel y ddau unig edrychai arno, i gyfeiriad y mynydd tua Bwlch Dunloe.

Yr oedd coed caeadfrig gylch y ffordd, yr arbutus i'w gweld yn amlwg yn eu plith.

Y LLYN ISAF, KILLARNEY

Pren sydd yn perthyn yn neilltuol i'r rhannau hyn yw'r arbutus; gwneir dodrefn hardd o hono, a gwerthir hwy am bris uchel. Tyf yn ganghennog, a chyn uched â'r fasarnen, ac yr oedd ffrwyth o liw dengar arno; ond ni fwyteais hwy rhag i'm cyflwr fod cyn waethed a milwyr Xenophon, fwytaodd y cyfryw ffrwyth ar eu taith yn erbyn y brenin mawr" gynt. Dan un o'r coed hyn eisteddai hen wraig werthai fân deganau. Deallodd hon, wrth ymddiddan ag ef, yn fuan fod gan Befan chwaer, a dandwyrodd ef i brynnu brooch, a daeth y wên a'r llythyr eto i'm cof.

Tua milltir wedi gadael Killarney mae Gwesty Brenhinol y Frenhines. yn guddiedig yn y coed. Gwagenni'n llawn o wair glas glas elai ato y bore hwnnw, a phobl heb nemawr o'r gwaed brenhinol yn eu gwythienau,—pe gwaeth er hynny,—a'u dilynent. Golwg dibris iawn oedd ar y wagner. Yr oedd ffurf ei ben yn drionglog, ac anhawdd oedd gweld ei gap ar ei goryn hir. Gwisgai ei ardysau'r ochr allan, a gwasgai ei goesau dan ei ddeulin yn dyn â hwy, ac yr oedd modfeddi rai rhwng godreu ei lodrau a thopiau ei esgidiau. Nid oedd na choler na chadach am ei wddf,—os bu un ryw dro,—ac ni chauai ond un o fotymau. ei wasgod, a symudai ei ddeu—droed fel dau ddog biswel yn afrosgo pan gerddai. Ychydig flew, fel col haidd, dyfai, rhwng byw a marw, ar ei en uchaf; a phan waeddai "We-wop!" daliai ei ben ar groes gornel, gan wneyd ceg hir-gul fel ceg sach giwana, lawn saig tybaco. Yr oedd yr hen wr gerddai ar ol y wagen yn llawer mwy dymunol yr olwg arno na'r wagner. Cot fel gwas lifre wisgai ef, a chlos pen glin, a botymau ifori arno. Hosanau glas cen y garreg oedd ganddo am ei draed, a chap unbig ar ei ben, a chymerai y bigfforch oedd ganddo yn ffon i'w gynorthwyo i gerdded.

"Cario gwair pur las ynte?"

"Ie braidd, wir; ond mae hwn yn wair pur dda hefyd. Does dim dichon cael tywydd; mae'n wlaw yma bob dydd ers mis. Gweithio'n galed y bore i drin y gwair,—gwlaw mawr cyn i ni chwalu chwaliadau—mae'n ddigon a thorri calon dyn."

"Sut yr ydych yn gallu cadw'r gwair i edrych cyn lased?"

"Mae hwn wedi bod yn ei fwdwl crwn ers tros fis, ac mewn mydylau felly,—ond peidio eu gwneyd yn hulogod mawr, mae'n cadw'n las, a bydd y gwair yma cyn lased galanmai ag yw yn awr, a chyn felysed a siwgwr."

Dechreuodd y Gwyddel wedi hyn holi ein hanes; ond gan nad oedd hwnnw'n werth ei adrodd, dymunasom iddo gynhaeaf hwylus, a chychwynasom tua'r gorllewin. Ar un tu i ni yr oedd y llyn i'w weld trwy gangau'r coed ddelweddai ynddo, ac ar y tu arall yr oedd caeau llechweddog o dir gwael a choediog; ac wedi cerdded tua thair milltir, troisom o'r ffordd i weld Aghadoe a'i hynafiaethau.

Nid oes a ddywed hyned yw Aghadoe, ond mae yn llecyn y bu addoli arno am ganrifoedd lawer. O flaen y Cristion bu y pagan a'r derwydd yma yn dal cymdeithas â'u duwiau, pa ffurf bynnag gymerent i wneyd hynny. Nid oedd raid

iddynt wrth brinder duwiau,-y llynnoedd tlysion a'r ynysoedd danynt, neu fynydd Mangerton ar eu cyfer, y dydd neu y gwyll. Meddai y Gwyddel syniad rhyfedd am fyd arall yn fore, a chredai yr elai ei enaid iddo i fyw. Grainae y galwai ef y wlad tu draw i'r llen,-Elysium y Rhufeiniwr; a Mac Oc, gwron amlwg yn llenyddiaeth yr Iwerddon, fel Emrys Wledig yn llenyddiaeth Cymru, ofalai am y rhandir hwnnw, a byd da a helaethrwydd beunydd arhosai y neb elai ato. "Rhyfeddol yw y tir hwnnw," ebe'r croniclydd, "tair coeden sydd ynddo yn llawn. ffrwyth byth. Un mochyn sydd yno. yn fyw, ac un arall beunydd yn barod i'w fwyta, a llestr llawn hefyd o gwrw rhagorol geir yno." Ond pa faint bynnag oedd y gwahaniaeth barn rhwng y rhai a fu yno yn addoli, mae marwolaeth wedi eu cymodi a gwneyd iddynt orwedd ochr yn ochr yng nghanol yr adfeilion. Rhyw gymysgedd ryfedd yw olion Aghadoe,—eglwys, castell, a thŵr crwn. Mae ychydig feddau o fewn muriau yr eglwys. Adeiladwyd un rhan o'r eglwys, meddir, yn y seithfed ganrif, ac mae hen ffenestr ar gynllun y Rhufeiniwr ynddi,—rhyfedd hynny, gan na fu Rhufeiniwr yn yr ynys! Cywrain iawn oedd y llaw gerfiodd ei phileri, ac a wnaeth y rhwyd-waith ar ei bwâu. Perthyn i'r drydedd ganrif ar ddeg mae y rhan arall o honi, a chul iawn yw y ddwy ffenestr sydd ynddo. Cofleidiai eiddew ei muriau maluriedig, fel pe'n ceisio cadw y meini mor hir ar eu gilydd ag oedd modd, ynte rhag iddynt dorri allan a dadlennu'r gorthrwm ddioddefodd y rhai fu yno'n addoli, pan gyhoeddwyd i'r Gwyddel, fel y gwnawd i'r Cymro'r un adeg, na chai glywed yr efengyl yn yr unig iaith a ddeallai; a phan fu raid i'r trigolion ffoi i'r mynyddoedd oddi wrth y bobl greulawn feddent iaith ddyfnach nag a ddeallent," at y mynachod crwydredig, i'w clywed yn cyhoeddi Crist a'i groes yn y Wyddeleg. Tarawiadol oedd gweld eglwys a chastell yn yr un man, a dichon mai yr un gododd yr amddiffynfa'ra rhan ddiweddaraf o'r eglwys. Pa fodd bynnag, dengys hanes yr Iwerddon fod dau gyfnod hynod am adeiladu addoldai wedi bod ynddi,—o'r bumed i'r seithfed ganrif, ac yn y drydedd ganrif ar ddeg. Yn 445 glaniodd Padrig i bregethu'r efengyl i'r trigolion. Yng Nghymru y ganwyd ef, ond cymerwyd ef yn garcharor gan Nial Naw Meichiau, brenin Iwerddon, pan ryfelai yn erbyn gwŷr Ynys y Cedyrn, a dygodd ef i ofalu am ei wartheg yn Antrim. Wedi bod yn alltud felly chwe blynedd, ffodd Padrig adref, ond mewn atebiad i lais rhyfedd ddywedodd wrtho,—"Dos, pregetha'r Hollalluog yng ngwlad dy alltudiaeth," dychwelodd. Bu llwyddiant arbennig ar ei waith, a thrwy ddylanwadu ar y penaethiaid enillai'r trigolion, a chodwyd ysgolion ac addoldai lawer. Deuai myfyrwyr y Cyfandir iddynt i chwilio am dawelwch a rhagorach dysg, a blodeuog iawn oedd hi ar bopeth Ond daeth dydd yr adeg honno. cymylog a niwliog; glaniodd y Daniaid ar draethellau'r ynys, a daeth anrhefn gyda'r môr-ladron hyn; di- lynwyd hwythau gan eu gwaeth a'u creulonach,—y Saeson,—ac yn y drydedd ganrif ar ddeg mae'r ynys yng ngofal barwniaid anghyfiawn, ac mor drahaus a'r rhai oedd ar or- orau Cymru ym Maldwyn a Chaer. Meddai y barwn tirol allu mawr yng Nghymru, ond yr oedd; ei allu yn llawer iawn mwy mewn ynys anghysbell fel yr Iwerddon. Yr oedd yn ddychryn i'r trigolion. Safai gastell ar bob rhyw fryn a dyffryn i'w amddiffyn ef a'i eiddo, ac yn doriad calon i'r preswylwyr. Gwnai gyfraith iddo ei hun, rhyw gymysgedd ryfedd o gyfraith Lloegr a'r hen gyfraith Wyddelig,—y Brehon. Yn ei ddydd goreu, ni ofalai am na Duw na dyn; ond pan heneiddiai, taflai yn y gwyll ei olygon dros ei oes,—oes o orthrymu'r gwan a blino'r weddw. Yna galwai am saer coed a gof cywrain o Normandi, ac adeiladai iddo ei hun fynachty i dawelu ei gydwybod euog,—un felly hwyrach gododd furiau yr eglwys yr eisteddwn arnynt. Fel yr eglwys, maluriedig yw y tŵr a'r castell, a gelwir un yn "gader" a'r llall yn "bulpud " yr esgob.

Nid oedd amser i ymdroi, yr oedd gennym daith rhy faith y diwrnod hwnnw, ac anhawdd iawn oedd maddeu i'r mafon duon dyfai'n frith bobtu'r ffordd. Yr oedd y gwrychoedd wedi eu plygu yn ddestlus,—un da am wrych yw'r Gwyddel, ac yr oedd dau ddifir yn torri'r gwrych, gyda chryman medi a choes hir i wneyd i fyny am fyrder eu corff, pan elem heibio. Rhoddasant eu pwysau'n rhannog ar y clawdd a'u cryman, pan welsant ni, mewn ag- wedd ddengar i dynnu ysgwrs.

"Troi am y Bwlch yn fore'n te?" ebe un, gyda gwên ddireidus.

"Y ni yw'r rhai cyntaf heddyw felly?"

"Ie, ond fydd neb braidd yn cerdded. Bydd y byddigions yn cymeryd car at odreu'r Bwlch, ceffyl drosto, a chwch ar hyd y llyn adre."

"Byddant yn gwybod cyn lleied felly am y wlad pan gyrhaeddant Killarney," ebe Befan, "ag a wyddent cyn cychwyn y bore. Rhaid cerdded trwy'r wlad; scwrsio â'r trigolion a'u gweld yn gweithio cyn y ceir syniad teg am dani."

"Hwyrach wir; ond fel arall y gwna byddigions," ebai drachefn. Syniad hwn, fel llawer un arall, oedd mai y bonheddwr yw hwnnw sydd ar ei oreu yn cadw ei ddwylaw a'i draed rhag gwneyd ond lleied byth ag allo.

"Beth yw'r adeilad acw?"

"Capel."

"Anibynwyr ?"

"Nage'n siwr, i'r eglwys yr ant hwy os oes 'ma rai,—yno yr a y Protestaniaid i gyd."

"Pa un ai Pabyddol ynte Protestanaidd yw'r rhan yma?"

"Pabyddol iawn yw Kerry oll. Yn Ulster a'r Gogledd mae'r Protestaniaid,-a Saeson yw'r rhan fwyaf o honynt yno." Pabyddol iawn wrth natur yw'r Gwyddel, mae mwy o rwysg a mawredd yn perthyn i'r grefydd honno.

"Ydi Kerry'n Doriaidd?"

"—! Toriaidd wir—! Na, gwrth-Barnelaidd yw Kerry oll, a dychwelodd ei thri aelod Seneddol gyda dwy fil a hanner o fwyafrif bob un."

Gadawsom y ddau Wyddel, rhag dadleu mewn lle mor unig; ac wedi croesi'r afon Laune dringasom i fryn bychan at Gastell Dunloe.

Mae Castell Dunloe wedi ei ail adeiladu, ond ni newidiwyd nemawr ar ei ffurf gyntefig. Gwylio rhyd yr afon Laune oedd ei waith yn ei ddydd, a chadw golwg ar Fwlch Dunloe welem fel adwy yn yr awyr rhyngom a'r gorllewin, rhag i'r Ffrancod a'r Hispaeniaid ddod trwyddo o'r môr. Gwelwyd aml i frwydr ac ysgarmes waedlyd o'i ffenestri culion yn amser Elizabeth, cyn i Ludlow ei gymeryd yn 1641. Ond tawelwch meudwyaidd breswyliai yno y bore hwnnw,-dim ond murmur yr afon Laune ffarweliai â'r mynyddoedd cyn ymarllwys i'r llyn, a swn olwynion cerbydau'r Saeson gyflymai i fyny'r Bwlch glywem. Islaw'r oedd Llynnoedd Killarney yn ymestyn o'r golwg tua'r dwyrain. Yr oedd ambell ran o'u glannau'n goediog fel glannau Llyn Tegid, a rhannau ereill cyn foeled ag ochr Llyn y Fyrnwy. Tua chodiad haul elai'r mynyddoedd yn llai, tua ei fachludiad yn fwy,-rhyw Benfro ac Eryri ochr yn ochr. Dacw fugail â'i gi yn dod o godi'r defaid, af ato i holi y ffordd.