Yng Ngwlad y Gwyddel/Saboth yn Nublin

← Te a Hanes

Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards

→

SABOTH YN NUBLIN.

NID oedd yr haul eto wedi llwyr wasgaru niwl y bore, orweddai yn ysgafn ar donnau bau Dublin, pan

safwn, bererin unig, ar lan y Liffey, yn syllu ar ei dwfr yn ceisio treiglo ymlaen yn erbyn y môr a'i llanw oedd dan y niwl yn ei atal.

Mor nodweddiadol, tybiwn, o hanes yr Ynys yw yr ymdrech rhwng y ddeu-ddwr, hanes ymladd am ganrifoedd â gormeswr ymguddiai beunydd dan gwmwl y niwl!

Mae yn taro deg! Awr dechreu y moddion yng Nghymru! Chwythai y gwynt i fyny yr afon, a thybiwn glywed llais gwyryfon Môn yn canu:

"Tyr'd i fyny o'r anialwch,
Wedi aros yno 'n hir,
Sypiau grawnwin mawrion, addfed,
Sy 'n dy aros yn y tir."

Ond yr oedd y mil tonnau rhyngof a hwy yn ormod eu su, a berw'r bobloedd o'm cylch, yn rhwystr i hynny fod yn wir. Amlycach oedd gwaedd y gwerthwr, dwndwr y troliau elai heibio, a chnul gwynfanus y gloch alwai y Pabydd i'r offeren.

Yn y cyffro hwnnw safwn yn ddigysur—fel pelican yr anialwch, ar odreu Sackville Street—un o ystrydoedd harddaf y byd—yn hiraethu am dawelwch ac unigedd i addoli ar Saboth can brafied a hynny. Pan yn dymuno am adenydd i'm cludo at fainc mewn addoldy llwyd ar ochr y Berwyn, elai cerbyd heibio a "Glasnevin" arno.

"Glas Nefyn!" ebe fi, "dyna enw Cymraeg. Caf Gymry a chapel yno." Ar hynny eisteddwn ar ben blaen car hir-gul, yn ochr gyrrwr dyddan. Gŵr byr, amdew, oedd ef, a gwnai ei ddull a'i wisg a'i arogl im' feddwl am sach frag. Meddai ddwy foch goch, chwyddedig, a braidd y llwyddai ei drwyn smwt, amrudd i'w gwahanu. Er fod lliw y gwinwydd ar ei wyneb yn drwm, nid oedd y môroedd gwirodydd yfodd wedi effeithio yn ddrwg at ei dafod yr oedd honno yn ystwyth hynod, a thiciai fel pendil cloc yn ei enau, pa un bynnag ai siarad wnai ai peidio. Deallai mai dyeithr-ddyn oeddwn, a gwnai ei oreu i ychwanegu fy ngwybodaeth.

"Dacw ddelw O'Connell," ebai. "Ei edmygwyr a'i cododd ar ganol y stryt o barch iddo. Mae'n hardd, ond nid yw yn hanner ddigon felly i un a wnaeth gymaint dros ei wlad ag a wnaeth ef."

Delw wir ddymunol yw, a hanner cant o ddelwau llai o'i chylch. Yr amlycaf o honynt yw Erin, geneth brydferth sydd yn cynrychioli yr Iwerddon. Mae gwên blentynaidd ar ei grudd, a dyrchafa ei llaw—y llaw fu yn rhwym cyhyd yn y cadwynau toredig wrth ei thraed—at ei rhyddhawr.

"Dacw bilar Nelson. Mae yn 130 troedfedd o uchder. Ceir golygfa eang o'i ben. Oes gennych ch'i gofgolofnau yng Nghymru?"

Aeth ei ofyniad fel saeth i'm calon, wrth feddwl belled oedd y Cymro ar ol y Gwyddel yn hyn. Er hynoted ei hynafiaid, ni phrydera efe am gofadail na beddfaen iddynt. "Ai nid tlawd iawn. yw y Gwyddel?" ebe fi. "Pa fodd y llwyddodd i wneyd un o strydoedd ardderchocaf y byd, a'i harddu â delwau dlysed?"

"Tlawd ryfeddol yw, ond cyfrana ei hatling olaf er mwyn cadw mewn cof ei hynafiaid. Buasai yn well iddo, hwyrach, ei chadw at ei anghen ei hun; ond pan gred y Gwyddel mewn unrhyw beth, rhydd bopeth drosto—gwna, ei fywyd," ebe'r gyrrwr Gwyddelig yn gynhyrfus.

"Yw y Pabyddion yn lliosog yma?" gofynnais.

"Ydynt, hwy yw y cryfaf yn Nublin, a ffynna teimlad anghariadus rhyngddynt hwy ar Protestaniaid, ac Ymreolaeth yn awr yw prif asgwrn y gynnen. Yn lle bod yn ddadl wladol, aeth yn un grefyddol, a drwg iawn yw hynny. Pan ddel ymreolaeth yn destyn y dydd yng Nghymru, gwae'r dydd yr elo'n ddadl grefyddol. Dadl yw yma rhwng Pabydd a Phrotestant. Mae'r Pabydd yn eithaf, y Protestant yw'r gorthrymydd; dengys hanesyddiaeth hyn, ac efe orthryma eto, nid y Pabydd." Cyflymem ymlaen rhwng adeiladau gwych, heibio i eglwysi heirdd; croesai'm cyd-deithwyr eu talcennau a'u dwyfronnau wrth eu pasio, a delwau o Fair a'r Iesu, a gwelem y Pabyddion yn moesymgrymu yn ddefosiynol iddynt. Tynnwyd fy sylw droion at elorgerbydau, ac wrth weled llu o honynt yn mynd i'r un cyfeiriad, mi a ofynnais,—

"I ble yr a yr holl gladdedigaethau hyn?"

"Glasnevin," ebai'n swta.

"Beth sydd yno, onid Cymry?"

Cymry! Na, claddfa—prif gladdfa Dublin yw," meddai, gan ychwanegu, wrth weld fy siomiant, "mae yno bentref tlws hefyd, a byddai Swift, Sheridan ag Addison yn hoff o neilltuo iddo, a rhodio gyda glan yr afon Tolka."

"Felly, ar y Saboth y cleddir yma?"

"Ie, o saith y boreu hyd un y prydnawn. Pob Gwyddel a weddia am gael marw ar ddydd Mercher neu Iau er mwyn cael eu gladdu ar y Sul. Mae'n adeg gyfleus iawn i ni'r bobol gyffredinraid i ni ddim. colli diwrnod."

Safodd y tram, disgynnais yn brudd,—meddwl cael cwmni'r byw a'r Cymry, yn lle hynny yn cael fy hun ymysg meirw ag ochain. Gyrrai y cerbydau tua'r gladdfa yn ddidor, a dylifai'r bobl o'u hol—rhai i weld, ereill i wylo. Wrth y fynedfa mae capel bychan, ac iddo y cymerid pob arch yn ei thro o'r elor-gerbyd, a gosodid hi ynddo ar fwrdd. Oddeutu iddi daliai dau fachgennyn ganwyll hir, oleuedig. Darllennai yr offeiriad mewn llais cras rywbeth anealledig i'r dorf benliniai o'i flaen, gan daflu'r dwfr sanctaidd deirgwaith dros y marw. Yna cymerid yr arch allan gan bedwar dyn cyflogedig trwy ddrws arall, er hwylusdod i'r gladdedigaeth nesaf, i'w rhoddi ar gerbyd dwy olwyn i'w chario tua'r bedd. Weithiau cariai cyfeillion hi ar eu hysgwyddau; ond cerbyd ddefnyddir yn fynychaf, am fod y fynwent mor fawr—pum' cyfer ar hugain. Dilynnais hwy i weld eu dull. Wrth fynd heibio'r beddau, gwelwn, ar gangau'r coed, deganau a hoff bethau yr ymadawedig hunai danynt. Rhoddent yr arch ar ei ben yn y bedd i ddyn safai yn ei waelod i'w osod yn wastad. Er fod y fynwent yn sych a graiog, torrir y bedd i ddyfnder mawr. Tybiai yr hen ŵr gladdai ei wraig nad oedd bedd ei anwylyd yn ddigon dwfn, a gofynnodd yn amheus i'r gŵr a'i torrodd, "Pa mor ddwfn ydi o?"

"Dros naw troedfedd." "O, da iawn!"

Gyda hynny dechreuodd naw gŵr dibris, gyda naw rhaw mor hir a cham a hwythau, lenwi'r bedd; tra y safai pawb o'u cylch yn fud. Wedi iddynt orffen, taflasant eu rhawiau draws y beddrod; gwnaethant arwydd croes ar eu talcenau a'u dwyfronau, a phenliniai pawb yno am ennyd, yna ymadawant, os na fyddai yno wirodydd i'w cael. Ni ddywedai neb air wrth y bedd, yr unig gysur gai'r trallodedig oedd ychydig eiriau anealledig yr offeiriad wrth borth y fynwent. O, gladdu prudd! Diolch fod gobaith cael marw yng Nghymru, a'm claddu yno fel Cristion, yn lle 'nhaflu i'r ddaear mor ddigysur a hynny.

Mae claddfa Glasnevin yn hynod am ei harddwch. Myn y Pabydd, fel y Pharisead o'i flaen, yr allanol beth bynnag yn iawn. Rhed llwybrau afrifed trwyddi wedi eu torri allan yn ddestlus, a thyf prennau byth-wyrddion o'u deutu yn dlws, a gwelir y cerryg marmor gwyn yn wynach trwy eu dail tywyll. Ac nid oes un pren mwy cydnaws na'r yw i dyfu ymysg y meirw. Yr oedd unwaith yn gysegredig i dduw'r gwyll. Cred y Pabydd eto fod a fynno â'r marw, a rhoddai rybudd yma ac acw ar gangau y coed i'r un elai heibio i beidio a'u cyffwrdd.

"Na chyffwrdd y prennau,—
Cysegredig ydynt i'r marw."

Cleddir y Protestaniaid mewn man neilltuol o'r fynwent, ond Pabyddion yw mwyafrif y rhai hunant yno, a hawdd iawn gwahanu bedd y naill oddiwrth y llall. Symlrwydd yr efengyl nodweddai un; balchder a thrahauster y Babaeth hynodai'r llall. Gwelais gapel bychan o farmor gwyn ar un bedd, a chroes glaerwen o'r un defnydd ar un arall. Ar ambell garreg yr oedd D.M., D.O.M. neu D.S.M.—Deis Sacris Manibus, yn dangos mai Pabydd sydd dani yn huno, ac mai i dduw'r gwyll y gorchymynnodd ei ysbryd. Ar feddfaen arall yr oedd I.H.S. a R.I.P., yn dyweyd mai yr Iesu oedd Gwaredwr yr un orweddai yno, ac mai mewn heddwch y gorffwysai. Wrth gerdded felly ymhlith y meirw daethum i fryn gwyrddlas crwn, yn dryfrith gan rithod a blodau gwyw. "Yma y gorwedd y gŵr goreu yn y byd," ebe dyn byr bywiog wrthyf.

"A phwy yw ef?"

"Pwy yw ef, wir, ond Parnell! Ydech chi ddim yn credu hynny, a chwithau yn un o'i ganlynwyr?"

Yr oedd gennyf gadach gwyrdd, a gwyrdd yw lliw y Parnelliaid, a damcanai y gŵr fy hanes oddiwrth hwnnw. Yn ymyl mae bedd Daniel O'Connor, a chofadail anferth arno, ar ddull y Tŵr Crwn, adfeilion pa un welir ymhob man trwy'r ynys bron. Mae yn 160 troedfedd o uchder, a saif croes wyth troedfedd ar ei phen. Yn ei ymyl huna ei gynorthwywr, y gonest Tom Steele, a William Dargan, wnaeth gymaint er dyrchafu masnach yr Iwerddon.

Yr oedd bron yn un pan adewais y gladdfa, ac eto dylifai'r byw a'u meirw tuag yno. Tynnwyd fy sylw yn un stryt at eglwys hardd. Un tu iddi 'roedd bryn o waith llaw dyn a delw o ŵr gariai groes arno, ac o wraig wrth ei odreu'n sefyll; y tu arall 'roedd croes uchel a gŵr ynghrog arni. Oddi fewn yr oedd gwychder yr adeilad yn llawer mwy,—delwau prydferth, lineiniau amryliw, a cholofnau caboledig. Terfynai'r gwasanaeth a chrynai'r llawr danaf gan dwrf yr organ. Wrth ymadael rhennid cardiau tlysion i blant tlysach yn wobr am ffyddlondeb.

Mawr yw gofal y Pabydd am y plant, dysg hwy'n ofalus a dilledir hwy'n ddestlus. Synnais eanged eu gwybodaeth wrth eu holi'n dŵr. Darllenent o'm Testament yn rhigl, a hyddysg iawn oeddynt yn hanes plant bach Anathoth, Bethlehem, a Nazareth. Gwyddent y gwahaniaeth rhwng eu crefydd hwy ag un y Protestant, a dadleuent yn ffraeth rinweddau'r Pab.

Dydd o lawen chwedl oedd hi yn heolydd y ddinas, a thyrrai'r Pabyddion a'u offeiriaid i Phoenix Park i ddathlu dydd cyntaf rhedegfeydd ceffylau. Mor debyg i Gymru'n y ganrif o'r blaen! O na oleuai rhyw hen Ficar "Ganwyll" iddynt, ac na chodai un tebyg i Daniel Rowland neu Howell Harris ei lef i'w diwygio. Dyna'r ymreolaeth oreu i'r Iwerddon.

Yr oedd y niwl wedi gadael y Liffey pan groeswn bont O'Connell tua'r Cathedral. Yn agos i'r lle hwn y ganwyd y bardd Moore,—roddodd gymaint o swyn yn alawon y Gwyddel. Awn heibio i hen Senedd-dy'r Ynys, adeilad gorwych; ond yr oedd lleisiau'r areithwyr,— Curran, Grattan, Plunkell, a Flood, wedi hen ddystewi, a'r lle wedi ei droi'n ariandy. Am y ffordd saif Coleg y Drindod a delwau o Burke a Goldsmith o'i flaen. Eiddil a gwan yw'r olwg ar Goldsmith. ac fel llawer arall ddarlunia mor fyw yn ei Deserted Village, bu farw fel alltud o'i wlad, er dymuno cael ei gladdu yn y man y ganwyd ef.

"I still had hopes, my latest hours to crown,
Amidst these humble bowers to lay me down,
And as a hare, whom hounds and horns persue,
Pants to the place from whence at first she flew.
I still had hopes, my long vexations pass'd,
Here to return,—and die at home at last."

Nid oes ond un tŵr o'r hen gastell gododd Ioan Frenin, tua 1213, yn aros, a phe meddai dafod dywedai hanes aml frwydr waedlyd.

Ni chefais ond cipolwg arno a'r gwyliwr gerddai'n barhaus wrth y Porth, gan fod tair cloch ar ddeg yr Eglwys Gadeiriol yn dystewi. Yr oedd y canu'n swynol ryfeddol yn yr Eglwys, a gwnai hynny i fyny am y bregeth sech ddiraen wrandewais. Wedi gwel'd bedd Strongbow, da oedd gennyf droi am fy llety. Ataliwyd fy nghamrai am ennyd gan dorf anferth wrth lysoedd y Gyfraith, wrandawai'n gyffrous ar ddau areithiwr. Gwr hawddgar a gweddus yr olwg arno oedd un, a phregethai'n efengylaidd; gwr hagr oedd y llall, a'i ddull yn fygythiol,—dadlu hawliau'r werin wnai ef i gynulleidfa hagred ag yntau. Pan orffennodd yr Efengylwr, ysgyrnygai gwrandawyr y llall arno, a chilgwthient ei ganlynwyr parchus, ac oni bai am yr heddlu buasai'n derfysg mawr. Tua'r un adeg, ar lan y Shannon, yr ochr arall i'r Ynys, cafodd dau, ddadleuent hawliai'r groes a'r Un fu'n dyoddef arni, eu herlid yn greulawn gan y Pabyddion-mor greulawn agos ag y llabyddiwyd Howell Harris gan drigolion y Bala. Wrth weld hyn daeth hen adnod i'm meddwl gyda grym angerddol:—"O Jerusalem, Jerusalem, yr hon wyt yn lladd y proffwydi, ac yn llabyddio y rhai a anfonir atat: pa sawl gwaith y mynaswn gasglu dy blant ynghyd, y modd y casgl yr iar ei chywion dan ei hadenydd, ac nis mynech?" Yn Seville Place tarawais ar Gymro, a bu garediced a'm harwain i ystafell Genadol y Cymry.

"Nid oes yma ryw lawer o Gymry," meddai, "yn byw, ond bydd morwyr lawer yn aml yn aros dros y Saboth fel hyn. Bydd Mr. Owen, y gweinidog, mae yng Nghymru heddyw,—a'i holl egni yn holi am bob Cymro, ac mae'n hynod lwyddiannus yn eu denu atom i'r moddion. Nid oes," ychwanegai'n ddwys, "ond Duw wyr y daioni wnaeth yr achos Cymraeg yma—yr unig Gapel Cymraeg yn yr Ynys. Yma y clywodd aml forwr gyhoeddi'r Iesu'n Geidwad cyn ei gyfarfod fel Barnwr. Bychan a llwyd oedd yr ystafell, ond llawn o wrandawyr astud,—morwyr gan fwyaf. Ehedodd fy meddwl ar unwaith i ystafell gyffelyb, yn un o strydoedd cefn dinas Jerusalem, lle'r oedd pysgotwyr mor Galilea yn addoli ryw ddeunaw canrif cyn hynny. Canwyd emyn yn araf, araf, fel symudiad llong wrth angor mewn porthladd tawel, ac amlygwyd mwy o deimlad nag o gerddoriaeth. Cododd y pregethwr Darluniodd yr anialwch a'r pererin yn dlws, ac ai ei lais yn fwy soniarus pan ddywedai am ffordd agorwyd i'r llesg, a'r Gwr a'i gwnaeth. Crist marw amlygai popeth welais yn ystod y Saboth, ond yn yr Ystafell Genadol daeth y Crist fu farw'n fyw i'r golwg.

GWRECSAM: HUGHES A'I FAB.