Yng Ngwlad y Gwyddel/Te a Hanes

← Mynyddoedd a Llynnoedd

Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards

Saboth yn Nublin →

VIII.—TE A HANES.

YN lle creadur rheibus, fel y dychmygwn, beth edrychai arnom trwy ganghennau'r coed ond geneth. Meddai ffon fagl hir yn ei llaw, a gwisg yr un lliw a'r dail am dani, a disgynnai gwallt lliw'r nos dros ei hysgwyddau. Meddyliais am fugeiles y Wyddfa, ac fel y canai myfyriwr diddan yn ei afiaeth am dani,—

"Mi gwrddais gynt a morwynig
Wrth odreu y Wyddfa wen;
Ei grudd oedd fel y rhosyn
A'i gwallt fel y nos ar ei phen."

Ond ehedodd meddwl barddonol Befan ymhellach, nes gorffwys ar glawdd gardd Eden,—gwelai Efa, ac ofnai glywed su'r sarff yn y goeden uwch ei ben. Aethom ati ac edrychai trwy aberth arnom. Gofynnais iddi, wedi dangos, o ran ffurf, fod gennyf het a phen ar wahan, a fyddai fwyned a'n cyfeirio i'r ffordd.

"Pa ffordd?" ebai, cyn syched a checsen Awst.

Rhyw ffordd a'n dwg o'r coed a'r drysni yma."

Dilynwch fi," meddai'n swyddogol; a chychwynnodd, gan beri i ni ddyblu ein camrau.

"Ond i 'ble'r ewch a ni?" gofynnai Befan.

"Halo! Tresbaswyr?" ebai llais garw'n sydyn oddiarnom.

"Ie," ebe'r eneth, "yn y coed yn ymguddio'r oeddynt."

"Ho!" ebe'r gŵr tew, oedd erbyn hyn yn sefyll o'n blaen ar y llwybr. Nid bob dydd, yn sicr, y gwelir darn mor fawr o gorffolaeth a hwn. Yr oedd yn llenwi'r llwybr ac yn cuddio'r olygfa o'n golwg, fel na welem ddim ond llodrau, cot a'i lapedi fel cyfandir Ewrob, gwyneb mor grwn a difen ydd yr olwg a gwaelod crwc halltu, ac efelychiad o nyth brân yn orchudd arno. "Ho," ebai'r tew eilwaith, sychach os modd na'r tro cyntaf, gan dynnu dyddlyfr o'i logell. "Eich enwau, os byddwch gystal?" Pe yn gwybod am lwybr a'n dygai o'r coed, buasai cryn bellter rhyngom a'r gŵr a'i lyfr yn fuan, ond gan na wyddem nid oedd ond gwneyd y goreu o'r gwaethaf.

"Ioan ab Owen ab Owen ab Gruffudd ab Huw ab Adda."

Edrychodd y dyn ar yr eneth, a'r eneth ar y dyn, a'r ddau arnom ninnau, a dywedodd fy nghyd garcharor ei enw yntau,—

"Befan ab Tomos ab Rhisiart ab Ifan ab Gomer."

Edrychodd y ddau ar eu gilydd fel geifr ar daranau, gan fethu dyfalu beth geisiem ddwedyd. Tynnodd y gŵr tew anadliad drom, a gofynnodd trwy ei chymorth,—

"O ba le y deui ?"

"Deuaf o Landlysafobenllynym-meirionnydd," ac agorai genau'r Albanwr yn fwy fel y deuwn i ddiwedd y frawddeg. Gwelodd, er cael

rhan o'n hanes, nas gallai ei ddeall, a rhoddodd ei ymgais i fyny trwy chwerthin yn hoew, a dangos llwybr a'n dygai ni i'r ffordd fawr. Ffordd Tywysog Cymru yw enw honno, a phe dilynem hi elem i Kenmare, a thros fynyddoedd Caha i Glengariff, lle glaniodd y bod dynol cyntaf, ebe Pat, ddeugain niwrnod cyn y diluw, mewn cilfach gynnes ar lan y môr, yna i Bantry a'i thraeth gwyn lle glaniodd aml i elyn, cyn cyrraedd Cork. Ond nid oedd wiw meddwl hynny, gan fod yr haul bron ymguddio am y mynydd â ni, a milltiroedd maith rhyngom a Killarney. Unig iawn oedd y ffordd honno. Oddiarnom mae coed lawer ac o'u canol clywn rû rhaiadr Derrycunnihy, elwir felly ar enw cawr enwog nad oes amheuaeth parthed ei fodolaeth,—onid yw ol ei droed i'w ganfod eto ar y graig? Yr ochr isaf mae'r llyn, ac Ynys y Dderwen a'r Carw ynddo. A y ffordd trwy goed tlysion a lleoedd geirwon a thrwy dynel dorrwyd mewn craig iddi, a pharhai amrywiaeth golygfeydd i flinder gilio. Culhai dyfroedd y llyn uchaf yn afon, ac ymarllwysai'n ffrwd wen dan bont hen i'r llyn isaf, neu'r rhan o hono elwir Llyn Muckross, a chyda glan hwnnw y dirwynai ein ffordd. Ar ochr craig mae carreg wen, a thebyg iawn i garw'n gorwedd yw'r garreg honno, a dyna'r rheswm paham y gelwir hi'n "Garw Gwyn." Yr oeddym wedi gweld "tamed" y Gŵr Drwg, a gwelem ynys elwir eto ar ei enw yng nghanol y llyn. Tyfai gormod o goed arni i ni weld babellai y gŵr hwnnw ynddi, ac yr oedd y berthynas yn rhy bell a'r dwfr yn rhy ddwfn i ni allu mynd iddi. Gadawsom hi gan fethu dyfalu pam yr oedd ei choed yn dduach eu lliw na choed ereill, os nad oedd y gŵr a u plannodd wedi rhoddi huddigl yn eu gwraidd. Aethom trwy fawn a cheulenydd a choed am hir amser cyn dyfod at adfeilion Mynachdy Muckross. Tebyg yw'r Abaty hwn i rai Cymru,—muriau adfeiliedig ac ychydig o fwâu'r ffenestri'n sefyll; coed yn tyfu o'i ddeutu a choeden bruddglwyfus yn agos iddo. Gorchuddiai glaswellt y llawr lle byddai gwledda gynt, a gwnaeth eira aml flwyddyn garreg yr aelwyd yn oer. Syrthiai carreg ar ol carreg o'r mur er ymgais yr eiddew i'w cadw yn eu lle. Yn un rhan o honi mae beddau, a dyma'r darn mwyaf cydweddol â'r adfeilion,—huna MacCarthy Mort a'r O'Donoghue yno, a hawdd cydsynio â'r llinellau olaf oedd ar ei feddfaen,—

Oh! ere you turn, one warmer drop bestow—
If Erin's chiefs deserve thy generous tear,
Heir of their worth, O'Donoghue lies here.

Yn ochr gwŷr y cledd gorweddai gwŷr heddychlawn, a gwell fuasai gennyf, pe modd, gael ysgwrs gyda y rhai hynny, y mynachod fu fyw a marw yno,—ond

"Yn fy siom mi gaf symud
Dim ond daear fyddar fud!"

Yr oeddym heb fwyd er y glasddydd a thrymder mynwent wedi ein gwneyd yn brudd. Gadawsom y brif-ffordd ar hyd llwybr i edrych am dŷ ac ymborth, cyn hir daethom at dŷ a'i do yn wael. Yr oedd drws y ffrynt yn agored a drws y cefn oedd ar ei gyfer felly hefyd, ac yn hwnnw safai gwraig. Pell o gynyrchu archwaeth at fwyd oedd golwg y wraig yma. Safai hi yn un drws, safem ninnau yn y llall, a scwrsiem felly. Anhawdd oedd dweyd yr adeg hyn pa un ai lleihau ynte cynyddu wnai'r pellter rhyngom, ond dan siarad cawsom ein hunain ar ganol y gegin, a'r wraig garedig yn goleu canwyll i aros i'r tecell ferwi.

"Wedi bod trwy Fwlch Dunloe ac heb fwyd byth," meddai gan osod cwpanau tê ar fwrdd. Pan welais y dysglau hynny ciliodd fy newyn rywfodd; a dywedais mai'm cyfaill deimlai angen ymborth fwyaf.

"Ie, llwyd ddigon yw ei wedd," meddai, tra y taenai ymenyn a blew ar ddarn o fara du. Talodd yr awgrym roddais iddi yn dda i mi, ni roddais boen i'w theimladau trwy fethu bwyta, a throdd ei holl sylw at Befan, ac ymdrechai trwy or-garedigrwydd dorri ei newyn â'i hymborth.

"Bendith Duw arnoch," meddai'r wraig pan ffarweliem â hi, "os byth y deuwch i'r cyffiniau trowch i mewn am ddysgliaid o dê."

Yr oedd y nos yn prysur oddiweddyd y dydd, a throisom adref gan feddwl am ddyddiau fu'n hanes yr ynys.

Pan sefydlodd y Sais gyntaf yn y Pale,—cylch Seisnig ar oror yr Iwerddon sydd eto'n para yn swmbwl poenus i'r Gwyddel,—er yn byw yn ei ymyl, ychydig odiaeth wyddai am y Gwyddel, a llai na hynny oedd ei barch tuag ato, a'i gydymdeimlad âg ef. Nid oedd yn bechod i Sais ladd Gwyddel gan nad oedd dan gyfraith Lloegr, ond un y Brehon,—y Senchus Mor,—sef y cyfreithiau fel y llefarwyd hwy gan yr Ysbryd Glân trwy enau y Brehon a gwir feirdd Erin. Ond tua diwedd y drydedd ganrif ar ddeg daeth y gorthrymwyr i fabwysiadu dull y trigolion o fyw. Siaradent y Wyddeleg ddiystyrrent gynt, a gwisgent wisg y Gwyddel. Fel yntau gadawent eu gwallt dyfu'n hir ac ni eillient, ac nid oedd raid iddynt wrth gyfrwy i farchogaeth, "aethant yn fwy Gwyddelig," ebe'r croniclydd, "na'r Gwyddelod eu hunain." Er eu rhwystro, pasiwyd deddfau'n gwahardd i Sais efelychu Gwyddel mewn gwisg ac iaith neu ddefod. Ni chai farchogaeth heb gyfrwy, a rhaid oedd iddo eillio ei ên isaf o leiaf unwaith yn y pythefnos, ac ar y rheolau hyn rhoddwyd sel Senedd 1295, a gwae'r Sais a'i torrai.

Dydd tywyll ar y Pale oedd pan laniodd Richard II. a'i dair mil o wŷr gariai fwa saeth, a phedair mil o wŷr arfog, yn Waterford gyda'r amcan o orchfygu'r gelynion,—y Gwyddelod, a chael dealltwriaeth â'r gwrthryfelwyr,—y Saeson fagwyd yno. Ymdeithiodd i Dublin a daeth yno i'w gyfarfod bymtheg pennaeth a thrigain i dyngu heddwch, ac yn eu mysg yr oedd Mac Murrough beryglus dorrodd ei lw mor fuan, ac a laddodd wŷr Richard a'i bennaeth Roger Mortimer, Earl March, yn Knelis. Pan glywodd Richard II. hyn, hwyliodd dau gant o longau llawn milwyr eilwaith o Aber dau gleddyf tua Waterford, ac arweiniodd y brenin ei lu i Kilkenny a chartref Mac Murrough, gan chwenychu rhyfel. Ond ciliodd Mac Murrough a'i wŷr i gorsydd a fforestydd Carlow, gan adael y brenin i gusanu gofidiau mewn gwlad ddieithr elyniaethus bell oddi wrth fôr. Aeth aml i noswaith ddigwsg heibio cyn i Richard II. glywed su y môr a gweld ei longau gariai'r ymborth. Teithiodd i Dublin i glywed glanio Bolingbroke yn Ravenspur, i fynd a Lloegr hefyd oddiarno, a dychwelodd ar unwaith adref.

Er gorthrymu, yr oedd gorchfygu'r Iwerddon trwy lu yn ormod gwaith. Yn ystod y ganrif o'r blaen yr oedd Lloegr mewn rhyfel dramor, meddai elynion yng Nghymru a'r Alban hefyd; ond yn awr dyma ryfel gartrefol yr torri allan rhwng York a Lancaster,—rhwng y rhosyn gwyn a'r rhosyn coch. Cymerodd y Gwyddel, fel y Cymro, ran helaeth yn Rhyfel y Rhosynau, a syrthiodd aml un o honynt ym mrwydr Wakefield. Trwy fod milwyr yn cael eu galw yn barhaus o'r Iwerddon, elai'r Pale yn fwy analluog i amddiffyn ei hun, ac yn 1480 ni feddent ond chwech ugain milwr yn blaid. Ond yn fuan wedi hyn cawn fod y llanw'n troi a Harri VII. yn talu sylw manylach i'r Iwerddon, ac yn gadael y llywodraeth yn llaw Iarll Kildare. Ar ol hwnnw anfonwyd Edward Poynings, roddodd lyffetheiriau tyn ion am y Gwyddel yn Senedd Drogheda. Dechreuwyd dychrynnu arglwyddi'r Pale trwy gyhuddo Iarll Kildare o gyduno â'i frawd mewn teyrnfradwriaeth. Anfonwyd ef i Loegr, ond maddeuwyd iddo, a gosodwyd ef mewn swydd bwysig,—gwnaethpwyd y poacher yn gipar, a thalodd hynny yn dda. Bu'n gefnogwr aiddgar i Harri ac ymladdodd frwydr yn Knocklow yn erbyn ei elynion. "Nis gall holl Iwerddon reoli Iarll Kildare," meddai'r brenin, "felly rheoled ef yr Iwerddon." Wedi hyn, yr oedd Harri VIII. a Wosley yn eiddigeddus iawn o Iarll Kildare, am ei fod mor boblogaidd. Galwyd ef i Loegr deirgwaith i roddi cyfrif o'i gysylltiad â'r gelyn, ac yn y diwedd dywedwyd wrth ei Wyddelod ei fod wedi ei ladd. Cododd ei fab Thomas pan glywodd hynny mewn gwrthryfel i ddial marwolaeth tad. Cyn hyn yr oedd y Gwyddel a'r Sais yn bur gyfartal mewn brwydr; ond yn awr yr oedd y pylor yn troi'r fantol o du y Sais, a syrthiai'r hen amddiffynfeydd oedd gynt yn anchwaladwy trwy ei nerth. Pan welodd Thomas Maynooth yn llaw'r gelyn torrodd ei galon, daliwyd a thaflwyd yntau i'r Tŵr lle bu ei dad farw. Yr oedd ganddo bum brawd, a gwahoddwyd hwy trwy frad i'r Tŵr i edrych am dano-carcharwyd hwythau. Diwrnod tywyll i'r Iwerddon oedd hwnnw pan grogwyd chwe brawd cyn wroled a hwy yn Tyburn.

Tramwyodd Lord Grey wedi hyn yr ynys i ddifa a chadarnhau'r oruchafiaeth gan gymeryd castell Athlone,—"agoriad y gorllewin." Yn 1540 digwyddodd peth newydd yn hanes yr ynys, gwelwyd arglwyddi Lloegr a phenaethiaid Iwerddon yn cyd-eistedd yn Senedd-dŷ Dublin; a galwyd Harri VIII. yn frenin yn lle'n arglwydd yr Iwerddon. Priododd Harri, a thynnwyd ei holl sylw at ei wragedd a'r Pab; a chafodd y Gwyddel lonydd am ysbaid.

Safai cwmwl du bygythiol uwch castell Flesk, a gwnai'r gwyll a murmur yr afon ef yn fwy felly pan elem i mewn i Killarney trwy goed tywyll wedi diwrnod caled o gerdded.