Yng Ngwlad y Gwyddel/Ynys Innisfallen

← Cyrraedd

Yng Ngwlad y Gwyddel gan John Morgan Edwards

Gyda Llynnoedd Killarney →

III.—YNYS INNISFALLEN.

AETHUM i'r Iwerddon gyda'r hen syniad mai gŵr cas gwyllt oedd yno, ac mai mewn llaid ac aflendid y preswyliai. Hyn glywais am dano mewn llawer man, ond ni fu gennyf syniad uchel erioed am y parod i enllibo y Gwyddel,—yn neilltuol y gŵr a'm taerai fod baw a gwaeth rhwng croen budr y Gwyddel a'i esgyrn. Gwir nad yw pob pentref yn lân, ac fod aml i beth yn hynodi'r bythynod o flaen glanweithtra,—ac onid felly y mae ymhob. gwlad? Mewn pentref heb fod ond prin filltir o Rydychen gwelais fwy o fudreddi ac aflendid nag a welais yn un parth o wlad y Gwyddel. Nid doeth yw cyhuddo'r Gwyddel of bechod mae ereill mor euog, os nad yn fwy euog yn wir, o hono ag yntau. Mae darllen llyfr teithio ambell Sais trahaus trwy Gymru ryw ganrif yn ol yn dangos anhegwch o'r mwyaf,— gŵr yn llawenhau, gan dreblu ei ansoddeiriau, i ddarlunio yn frwnt ddull ein cyn-dadau o fyw. Pe tail hwnnw ond cerdded peth yn ei wlad ei hun cawsai weld fod ei frodyr yn waeth eu cyflyrau ganwaith. Cyn sylwi ar y brycheuyn tynner y trawst.

Mae'r Gwyddel yn dlawd, ac nid yw yn lân iawn chwaith,—ei grefydd. yw y rheswm am hynny, Budreddi a thlodi'n ddieithriad, ebe Protestaniaid, yw hanes pawb lle ffynna'r Babaeth. Ond mae'r Gwyddel yn hynod bur a charedig, ei natur dda ef ei hun sydd yn cyfrif am hyn. Ceisiaf yn fyr ei ddarlunio yn ei dŷ tlawd, neu yn ei faes yn llafurio, fel y gwelais ef. Ond, na cham-ddefnyddier a ddywedir i sarhau'r Gwyddel. Pe gwyddwn hynny, gwell fuasai gennyf i'm llaw wywo cyn iddi ysgrifennu dim dueddo i ddifrio un garaf mor fawr,—un ddioddefodd gymaint o anghyfiawnder a gorthrwm; neu a baro i'r Gwyddel wrido wrth ei ddarllen,—un sydd a dyfodol. mor ddisglaer o'i flaen pe cai ymreolaeth a gwared o'r iau drom rydd ei grefydd ar ei ysgwyddau llesg.

Dilynem y gŵr bach a'n harweiniai i'r gwesty trwy heolydd. Killarney, a synnem fel y llwyddodd y Gwyddel i godi tref mor ddymunol. mewn cilfach mor anghysbell a mynyddig,—tai gwychion o bob rhyw uchter; heolydd llydain,—ac oni bai mai trannoeth oedd dydd eu glanhau buasent yn well yr olwg arnynt; masnachdai ac adeiladau destlus a gwestai cartrefol ymhob man. Safodd ein tywysydd wrth ddrws gwesty, a gwelem ar unwaith fod llawer of wir yn yr hyn ddywedodd parthed harddwch y ty.

Gwraig fèr oedd gwraig y gwesty, —buasai'n rhaid wrth linyn hwy i fesur ei hamgylchedd nac i fesur ei hyd. Meddai wyneb crwn, fel lleuad lawn,—peth pur anghyffredin yn yr Iwerddon, a dwy rudd goch a thrwyn smwt o'r unlliw yn gorwedd yn hapus rhyngddynt.

"Oes, mae yma le i ddau a dim ond dau," meddai, a llanwai ei chorff y drws pan giliai i orchymyn gwasanaeth-ferch atom. Meddyliais ar ddull ac acen y forwyn pan ddaeth mai Cymraes ydoedd. Siaradai fel melin,—nid oedd modd dweyd gair, a meddai gloch ymadrodd gyda'r oreu glywais erioed.

"Allwch chi Wyddeleg?" gofynnai Befan.

"'Rwy'n coelio y gallaf wir, wedi fy magu ym mynyddoedd Kerry. Does arnaf fi ddim cywilydd ei harddel chwaith. Mae yma lawer o ferched gweini yn y dre yma, rhai fu yn cydchware yn droednoeth â mi, wedi dod i wisgo hosanau ac esgidiau, yn gwadu eu hiaith. Na, welwch chi mo Ellen O'Connor yn gwneyd hynny. Na, ni wadaf fi byth fy iaith hoff," meddai, a theimlad yn ei llais, "a chywilydd calon i'r neb a wna. Yng Ngwyddeleg y dysgodd fy nhad fi ganu ar ei lin,—dyna hefyd oedd iaith fy mam: yng Ngwyddeleg y dysgai honno fi weddio pan benliniwn yn blentyn wrth ei hochr, ac yn yr iaith honno y cynghorodd fi olaf pan elai i lawr i rydau'r afon ddu."

"Y te'n rhy gry'?" ebai fel gwibiad aderyn. "Da iawn. Chewch chi ddim mynd oddi yma a dweyd fod Ellen O'Connor yn gwneyd te gwan," a chyn diflannu braidd daeth yn ol a dwfr.

"Da gen i fydd gweled jintlmen yn dod yma, ond wfft i dŵr o ferched, mae trafferth gyda hwy, gwell gen i dendio ar ddeuddeg of ddynion nag ar un ferch."

Clywais yr hen ystori hon mewn gwesty droion. Y mae gan Befan chwiorydd, ac yr oedd ef yn dweyd fod yr eneth yn camgymeryd. Yr oedd cwrs o'r dydd eto'n aros, a thystiai'r forwyn y gallem weld y Llyn Isaf a Chastell Ross, "a bydd hynny yn ddigon i'ch argyhoeddi mai Killarney yw'r lle tlysaf yn y byd."

Ymwelwyr oedd fwyaf ar y strydoedd pan elem heibio,—Saeson ac Americaniaid, a difyrrent eu hunain trwy sefyll gylch y stondinau i glywed arabedd y gwerthwyr yn hytrach na phrynnu eu nwyddau. Gwerthai un hen wraig ffrwythau gwledydd tramor, un arall getyn neu grochan bach o bren du'r fawnog; ond gwerthu ffyn a phastynau wnai y mwyaf ei athrylith o honynt oll, ac o'i gylch ef yr oedd tyrfa. Ni feddai hwn draed na dwylaw o fawr lun, ond gwnai hyawdledd ei dafod i fyny'n ddwbl am y gwendidau hynny.

"Phrynnwch chi mor pastwn yma bobol?" ebai gan ddal darn o ddraenen ddu ddaneddog, "a finne yn ei gynnig am lai na gwerth y staen rois arno. Gwelais amser na fuasai raid i mi sefyll yma,—deuai pawb ataf i'w nhol gan roi imi y pris ofynnwn. Amser terfysglyd. oedd hwnnw, a gwnawd penglog aml un yn rhidill gan y ceinciau hyn. Heddwch sy'n awr, mae'r byd yn mynd yn waeth, daw'n well, daw, dyn daw, a chadwaf fy stoc yn barod."

Gadawsom y gwerthwyr a'u dadwrdd gan ddilyn ffordd lydan dan goed cauadfrig dyfai o bobtu iddi, a phrin y teimlem belydrau yr haul fachludai trwy y dail.

"Yda'n ni'n agos i Gastell Ross?" gofynnais i Wyddel a'n cyfarfyddai, a gwyneb can felyned a chroen drwm ganddo.

"Na, ffordd Tywysog Cymru yw hon, ac i Glengariff a Bantry yr elech pe dilynech hi. Trowch yn ol a danghosaf i chwi y ffordd."

"Gwnaethom ei gyfarwyddyd, a cheisiem ganddo ymddiddan â ni yn y Wyddeleg.

"Ychydig o Wyddeleg allaf," ebai, "ac anfynych y siaredir hi yn y parthau hyn. Cewch ei chlywed yn y mynydd tua Bwlch Dunloe,—hi yw iaith y bugeiliaid eto, er na siaredir hi'n gywir nac yn agos ganddynt,—gibberish yw. Tua glannau y Shannon a Galway y ceir y Wyddeleg buraf."

"Beth yw eich gwaith?"

"Gweithio gyda'r amaethwyr y byddaf ond fy mod allan o le yn awr. Gyrrodd yr hir wlaw y cynhaeaf gwair yn rhy hir i'm meistar fy nghadw yn hwy, felly bu raid i mi ymadael cyn y diwedd."

"Faint yn'r wythnos gaech?"

"Tri swllt ar ddeg."

"Beth gaech i foreu—bryd?"

"Tatws."

"Beth gaech i ginio?"

"Tatws."

"Beth i de?"

"Dim byd."

"Gaech chi uwd i swper?"

"Tatws."

"Tri phryd yn dydd a thatws bob pryd?"

"Ie."

Caled iawn yw bywyd y gweithiwr Gwyddelig, druan, ond er yn dlawd mae'n hapus a diddan iawn ei gwmni. Bu gweithwyr Cymru felly, —onid oeddynt yn hapusach pan yn bwyta bara haidd nag ydynt pan yn mwynhau eu tost a'u bara wics? Os cyrhaedda'r Gwyddel fanteision y Cymro nis gall fod byth yn ddedwyddach nag yw heddyw yn ei fwthyn tlawd ar lan llynnoedd Killarney.

Danghosodd y Gwyddel i ni ffordd ar y chwith a'n dygai trwy goed y castell a'r llyn, ac nid hir y buom yn cerdded y ffordd honno cyn dod at hen furiau adfeiliedig castell Ross saif ar gwr ynys o'r un enw. Milltir yw hyd yr ynys,—nid ynys oedd yn naturiol, ond yn amser terfysg torrwyd y llinyn tir a'i hunai wrth ystad Kenmare. Daeth heddwch wedi hynny a thaflwyd pont dros y rhwyg dorrwyd, fel y gall y cerbydwr a'r pedestriwr fynd iddi'n hwylus. Rhed llwybrau a rhodfeydd yn brydferth. trwyddi, a thyf blodau o'u deutu'n dlws. Eisteddai dieithriaid dan y coed cysgodol pan giliai'r haul yn gyflym tua'r gorllewin, a safai ereill mewn cilfâchau ar y lan yn gwylio'r tonnau'n ymlid eu gilydd i ganol y llyn.

Mae ol yr Iberiad eto yn yr ynys yn chwilio am gopor, a darganfyddwyd ei forthwyl carreg a'i fwyall fflint pan ailagorwyd y gwaith yn 1804. Ond daeth dwfr i foddi'r pwll, ac erlidiwr i yrru'r Iberiad yn uwch i'r mynyddoedd, a chodwyd castell yn ddychryn i'r trigolion ar gwr yr ynys. Saif yr hen gastell a'i dŵr pedair ongl mewn gwisg of eiddew gwyrdd heddyw, a swn hiraethus sydd ym murmur y tonnau dyr yn ewyn ar ei furiau unig. Tybiwn mai er difyrrwch i'r dieithr, ac er harddwch i'r lle, y codwyd ef, ond tystiai'r gŵr a'm harweiniai yn amgen.

"Na, na, nid heddwch fel heno ful yma erioed," ebai y gŵr byr gwelw wyneb safai ar y lawnt o'm blaen a'i draed fel chwarter i dri. "Ynghanol yr eilfed ganrif a'r bymtheg yr oedd Kerry, a'r holl ynys o ran hynny, yn derfysg drwyddi; a'r Gwyddelod dan arfau i gyd, ac yn feddiannol ar bob castell yn y parthau hyn ond un, —Ballingarry. Y pryd hynny yr oedd Cromwell a milwyr Lloegr yma yn ceisio ennill y wlad. Lord Muskerry ofalai am y castell, a thybid am ei fod ar ynys nas gallesid ei gymeryd byth."

"Lwyddodd Cromwell i'w ennill?"

"Do, do. Arweiniodd Ludlow ei fyddin—pedair mil o wŷr traed a gwŷr meirch, a chymerodd fantais ar ofergoeledd y Gwyddel. Yr oedd. hen broffwyd wedi dweyd, proffwyd oedd mor anwyl i'r Gwyddel ag oedd Ieremiah i'r Iddew, nas gorchfygid y castell nes yr amgylchynnid ef gan longau rhyfel. Clywodd Ludlow gyfrwys hyn, a dygodd gychod lawer o Castlemaine a rhwyfodd ei filwyr gylch y castell. Pani glywodd y rhai oedd yn y castell hynny, gollyngasant eu harfau i lawr, a rhoddwyd baner y Puritaniaid ar ben y tŵr heb un frwydr."

Wrth esgyn grisiau troiog y tŵr dywedai ein harweinydd am O'Donoghue fu'n byw yn y casteil ac yn arglwyddiaethu ar drigolion Kerry, ac adroddodd aml stori bert am y gŵr grymus hwnnw.

"Dyma," meddai, gan gyferio ei fys at ffenestr gul,—rhy gul mae arnaf ofni eirwiro'r traddodiad, "y ffenestr y llamodd O'Donoghue a'i farch trwyddi i'r llyn is law rhag ei ddal gan y gelyn."

Mae llawer o fân ynysoedd yn y llyn, ac y mae eu henwau braidd oll yn dal cysylltiad â'r cawr ddyn hwn. Gelwir un hen graig yn "geffyl" O'Donoghue,—mae'r marchog yng ngwaelod y dwr; ac y mae ei "stabl" yn ymyl, a danghosir hefyd ei "fwrdd," ei bwlpud," a'i "garchar."

Yn ymyl y castell mae cychod ar log, a rhwyfasom yn un o honynt i Ynys Inisfallen,—lle y bu Finian Sant, hen ddisgybl i Awstin Fynach, fyw a marw. Afraid yw dweyd mai hon yw Ynys brydferthaf Lough Leane,—y Llyn Dysg,—canys y mae'r ffaith ddarfod i'r mynach godi ei dŷ ynddi a byw arni cyhyd yn profi hynny. Dewisai'r mynach y llecyn harddaf ymhob man i osod ei linynnau i lawr. Felly y gwnaeth yng Nghymru,—yn Ystrad Fflur a'r Faner,—a gwnaeth yr unwedd yn yr Iwerddon, Sefydlodd ar ynys fechan werdd a ffrwythlawn, ac ni chlywail ddim o honi i aflonyddu ar ei weddi ond su y tonnau ar y lan, a murmur y nentydd a red hyd lethrau mynydd Mangerton pan lifent. Mae muriau'r mynachty yno eto. Ni adeiladwyd hwy'n gadarn erioed, gan yr ystyriai'r mynach fod y dwfr a'i hamgylchai a'r parch dalai'r trigolion iddo yn ddigon o ddiogelwch. "Edrychid ar yr ynys erioed," medd yr hanesydd, "fel paradwys a lle sanctaidd a diogel, a chedwid ynddi drysorau a phethau gwerthfawrocaf y wlad." Ond er mor gysegredig ydoedd, daeth mab O'Donoghue yno. yn 1180, gan ladd a difa yn ei afiaeth, "a Duw yn fuan a gospodd," ebe'r hanesydd, "am y gwaith erchyll a'r brad trwy ddwyn yr euog i fedd anamserol." Mae'r hen lawysgrifau,—Croniclau Innisfallen—sydd heddyw yn y Bodleian, ddarganfyddwyd yno, yn bwysig iawn i'r hanesydd Gwyddelig, am mai ynddynt y ceir ffeithiau cyntaf hanes y wlad. Adeilad hirgul oedd y mynachty, a drysau isel ddysgai ostyngeiddrwydd i'r byrraf ei gorff. Yn ymyl y capel mae beddau y rhai addolent ynddo unwaith, ac ar rai o'r cof feini mae llythrennau Ogamaidd aneglur, a gwelais ar un o honynt groes y Cristion, yn dangos mai i'r Iesu yr ymddiriedodd y gŵr sydd dani ei enaid. Gwnaeth y mynach hefyd yn ei oriau hamddenol ffordd wedi ei phalmantu o gylch yr ynys. Pan oeddym ar adael yr ynys daeth deu-ddeg o Saeson yno, arweinid gan Wyddel pert, ac aethom trwyddi eilwaith gyda hwy.

"Dyma y capel gododd Sant Finian Lobhar,—y gwahanglwyfus, ddiwedd y chweched ganrif, dyma y ciniaw-dy; ond, foneddigion, mae'r byrddau wedi eu symud chwaithach y bwyd, a'r seler wedi hen sychu," ebai'r Gwyddel.

Y ddeilen dri—dolen (shamrock) wisga'r Gwyddel ar ddydd ei sant fel y gwisga'r Cymro y geninen. Llysieuyn tlws ydyw y shamrock,—tebyg i ddail clofer, neu i'r dail tair dolen, a sylwodd un o'r cwmni nad oedd dim o hono yn tyfu yn yr ynys.

"Dim shamrock yn yr ynys sanctaidd hon!" ebai'r arweinydd yn syn. "Dyma fo," gan ddal dyrnaid o ddail gwyrddion mân rhyngddo a'r awyr.

"Clofer! Clofer ydyw hwnyna," ebai amryw.

"Nage'n wir, atebai'r Gwyddel yn frochus, gan ychwanegu rhes o eiriau rhy hir ac amheus i'w hadrodd.

"Mae hwn mor bur a'r shamrock sydd ar fron Mair fry."

Wedi hyn tywysodd ni at goeden gelynen anferth,—y fwyaf yn Ewrob, ebai teithwyr, ac mewn man arall danghosodd chwech o wahanol brennau yn tyfu o'r un cyff.

"Dilynwch fi," meddai, "i lannerch fwyaf cysegredig yr ynys sanctaidd yma." Tynnodd ei het, a chwalai y gwynt yr ychydig wallt gwyn feddai fel y mynnai. Wedi cerdded cwrs, safodd wrth goeden hen a'i gwraidd yn dechreu pydru.

"Yma," meddai, dan y goeden hon mae bedd Finian Sant. Yma y ciliodd o ddwndwr byd, ac yma y gorwedd tan gân udgorn acw i ddweyd wrth y tonnau na raid iddynt suo ei alargan yn hwy, a'i alw yntau at Mair a'i Mhab." Yr oedd teimlad yn llais yr hen Wyddel pan siaradai hyn; yna penliniodd ar un glin wrth y bedd. Rhoddodd ei het dyllog ar y lin arall, a'i benelin arni, gan ddal ei law dan ei ben gwyredig, ac wedi torri croes ar ei dalcen â'r llaw arall, estynnodd hi allan, gan ei dal mor llonydd a'r un hunai dano, a sibrydai rywbeth tebyg i hyn yn iaith bugeiliaid y mynyddoedd,—"Cwsg, Finian, cwsg. Aeth dy ddydd-gwaith drosodd, mae'n nos, cei orffwys. Yr oedd yn nos ar Kerry pan fuost farw; ond mae'r wawr fel. pe'n torri heddyw, a haul rhyddid ar godi i ymlid y gwyll,—am yr hwn y disgwyliaist yn ofer cyhyd. Mae dail yr hen goeden eto'n wyrdd uwch dy ben, a thyf glaswellt yn gwrlid gylch dy fedd unig. Plyg rhedyn Mair ei ben yn wylaidd gerllaw, a sua awel yr hwyr yn gwynfannus yn y shamrock gylchynna dy hun-dy. Syrth deigryn oddiar lygad y dydd wrth dy fedd ar y glasddydd, a rhydd ambell bererin ochenaid wrth fynd heibio'r fan y gorweddi. Os mai syml fu dy gladdedigaeth, ac os na welwyd neb ynddi yn wylo, mae'r tonnau yn gofalu am alargan i ti, a'r gwlith am ireiddio'th orweddfan yn foreuol. Carwn wybod dy hanes. Faint deithiaist trwy gymoedd yr Iwerddon, a'r fath olwg gefaist ar drigolion oddefai ormes a thrais? Pryd y blinaist ar ddwndwr y byd ac y ciliaist i'r ynys hon? Beth oedd dy gysur, Finian, yn dy gystudd, a phwy fu'n dal dy ben pan gysgaist dy hûn olaf?"

Yr oedd yr haul wedi machlud pan gododd y Gwyddel, a chwythai gwynt uchel. Yr wythnos o'r blaen yr oedd storm gyffelyb wedi codi yn sydyn, a bu raid i deulu Americanaidd dreulio noson yn yr ynys unig. Codai'r tonnau'n anferth. Cychod bregus feddem, ac nis gallai ond tri o'r criw rwyfo. Tra yn siarad â'r Gwyddel beth i'w wneyd, casglai rhai frigau at wneyd tân, meddyliai ereill am yr ysbrydion welent yn yr ynys, os aros ynddi dros y nos fyddai raid, ac edrychai ereill yn syn ar y tonnau brigwyn, gan ofni mai rhy berygl oedd croesi'n ol o Inisfallen.