Ynys y Trysor/Gadael Hamburg

← Yn Hamburg

Ynys y Trysor gan Robert Lloyd Jones

Yr Ail Fordaith →

VIII. GADAEL HAMBURG

Y BORE wedi'r digwyddiad ddisgrifiwyd yn y bennod ddiweddaf, hwyliai'r "Blodwen" o Hamburg am Bordeaux yn Ffrainc, a thybiai Harri iddo weld Twm Dafis yn sefyll ar y cei pan gychwynent.

Un noson dawel, pan yr oedd y "Blodwen" yn hwylio drwy Fôr y Gogledd a'i phen tua'r de, digwyddai fod Harri'n sefyll ym mhen blaen y llong yn bur agos i William Jones, y mate. Yr oedd y mate wedi bod mewn tymer neilltuol o addfwyn trwy'r dydd, ac yn awr edrychai'n bur dymherus, wrth ysmygu a'i bibell glai, a'i bwysau ar ymyl y llong. Penderfynodd Harri geisio gael allan dipyn o hanes y papur a pherthynas Twm Dafis ag ef. " 'Rydw i 'n methu peidio meddwl am y dyn hwnnw welsom ni yn Hamburg," meddai, wedi gwylio 'i gyfle, " ydych chi'n meddwl mai yn Hamburg y bydd o weddill ei oes?" "O! na," oedd ateb y mate, "mae'n debyg y bydd o yng Nghymru cyn y byddwn ni. Ond gin Capten Morris y mae'r papurau, neu gyno fo 'roeddan nhw tra 'roedd o 'n fyw." Yr oedd Harri yn falch o weled y mate mor dafod-rydd, a manteisiodd ar y cyfle i gael chwaneg ohono os gellid. "Pwy oedd pia nhw?" gofynnodd drachefn.

"Mi ddeuda i ti'r hanes gan dy fod yn cymryd y fath ddiddordeb ynddo fo," ebe'r mate, gan aillwytho'r bibell. "Faint sy—ryw wyth mlynedd neu naw yn ôl—dydw i ddim yn siwr iawn faint sydd—beth bynnag i ti, mordaith ola' Capten Morris oedd hi—'roedd Twm Dafis a minnau'n hwylio ar y 'Lark' hefo fo. Ymhfith y criw yr oedd Hispaenwr, ac ar y daith o Cadiz yn yr Hispaen i Hamburg, fe'i tarawyd yn wael iawn. Ganddo fo yr oedd y papura. Wn i ddim yn iawn beth oeddan nhw, ond mai sôn am ryw arian wedi'u cuddio oedd ynddyn' nhw. Mi wydda' Twm Dafis yn dda amdanyn nhw—mi fu yn eu hastudio lawer gwaith hefo'r dyn. A rhyw noswaith, cyn i'r dyn farw, mi dreiodd Twm ddwyn y papura odditan y gobennydd lle'r oedd o yn 'u cadw nhw, pan oedd yr Hispaenwr yn cysgu, ond mi fethodd. Ac wedi iddo fo farw, mi aeth yno i chwilio amdanyn nhw, a mi wnaeth andros o row am iddo fethu cael hyd iddyn' nhw. 'Roedd o'n cyhuddo'r Capten a minna o fod wedi'u dwyn nhw, a wydda' fo ddim prun ohonon ni'n dau. Ond mi wyddwn i fod y Capten wedi'u cael nhw gin yr Hispaenwr cyn marw, ond wyddai Twm mo hynny, a doeddwn i ddim am ddweud wrtho fo. A rhyw ddiwmod wedi i ni gyrraedd Hamburg, mi ddaeth i mewn i'r llong wedi cael diod, a mi ymosododd yn ffymig ar yr hen Gapten, ac am hynny y cafodd o 'i yrru i'r carchar. Creadur gwyllt ofnadwy ydi o. Dyna hi'r stori i ti."

"Felly," ebe Harri, " does gin Twm Dafis ddim hawl i'r papura?"

"Dim o gwbl," ebe'r mate, "dim mwy na finne, er ei fod o 'n dweud fod y dyn wedi eu haddo iddo. Ond mi welais i 'r hen Gapten â'm llygaid fy hun yn eu cael nhw gan Dimetro, 'r Hispaenwr. Cofia di, 'dydw i ddim yn deud nad alla fod Dimetro wedi eu haddo i Twm, ond yn siwr i ti, mi ddigiodd wrtho fo wedi iddo fo dreio'u dwyn nhw."

"Peth rhyfedd iawn oedd iddo fo dreio'u dwyn nhw, a nhwtha wedi'u haddo iddo."

"O! gweld y dyn yn wael 'roedd o, ac ofn i'r Capten neu fi gael gafael ynddyn nhw. Ond dydw i ddim yn meddwl fod gwerth yn y byd ynddyn nhw. Ond, dywed i mi, pam yr wyt ti'n cyrnryd ' cymaint o ddiddordeb yn yr hanes?"

"Dim ond mod i 'n methu deall beth oedd yn cymell Twm Dafis i ddod i'r caban y noson o'r blaen, ac yn meddwl, faint, tybed, o'i stori o oedd yn wir," ebe Harri, dan wrido wrth gofio nad oedd yn dweud yr holl wir, ond yr oedd yn rhy dywyll i'r mate allu gweld ei wyneb.

"Mi ga i 'i weld o 'n yr Aber eto," ebe'r mate, "a mi fydd yn iawn hefo mi wedi deall nad oes a wnelo fi ddim a'i bapura fo. Hen fachgen eitha ydi Twm, ond ei fod o'n un gwyllt gynddeiriog."

Ac ar hynny, terfynodd yr ymddiddan, ac ni fu gair arall weddill y fordaith rhyngddynt ar y pen. Amlwg iawn nad oedd y papurau'n pwyso fawr ar feddwl y mate, ond anodd oedd gan Harri beidio meddwl amdanynt, er y teimlai'n fwy bodlon yn eu cylch ar ôl cael sicrwydd gan y mate mai eiddo Capten Morris oeddynt i'w rhoddi iddo.

Caed awel ffafriol a môr caredig ar y daith nes cyrraedd i dueddau gogleddol Ffrainc, ond yno un prynhawn amgylchynwyd y llestr â niwl na welsai Harri cyn hynny ei debyg. Yn hollol ddirybudd, cauwyd y llong i mewn gan niwl mor drwchus fel mai'n brin y gellid gweled wyneb y môr o'u deutu. Cenid y niwlgom yn barhaus, a chedwid gwyliadwriaeth fanwl yn y naill ben a'r llall i'r llong. Clustfeinid am sŵn niwlgom o"'longau eraill, ac os clywid sŵn un, cenid y niwlgom yn uwch er rhybuddio'r llong arall. Yr oedd y glust yn llawer mwy defnyddiol i wylio wrthi na'r llygad dan y fath amgylchiadau. Niwl haf ydoedd heb chwythiad o awel i gynhyrfu wyneb yr aig, a safai'r llong yn berffaith lonydd ar y dyfnfor, a'r hwyliau'n hongian i lawr yn llipa oddiwrth yr hwylbrennau. Pryderus iawn oedd bron y Capten—gweU ganddo'r dymestl gref a'i pheryglon y gallai ymladd â hwynt na pherygl Uonydd, distaw'r niwl—pan na wyddai pa funud y rhedid hwy i lawr gan agerlong gyflym; ac adlewyrchid ei bryder angerddol ef ar wynebau'r dynion, dewred oeddynt. Yn sydyn, tua thri o'r gíoch yn y prynhawn, chwalodd y niwl mor ddisymwth ag yr ymgasglasai ganol dydd, a beth welent o fewn ychydig beUter iddynt—lîai na chwarter miUtir— ond agerlong fawr yn dod yn syth amdanynt. Pe na chodasai'r niwl pan y gwnaeth, diau y buasai'r agerlong wedi mynd drwy'r " Blodwen," ac ni buasai mwy i'w ysgrifennu am Harri a Dafydd. Yn brin yn wir y gallodd ei hosgoi wedi clirio o'r niwl, gan mor agos y daethai ati. Gwnaeth y waredigaeth argraff ddofn ar feddwl y ddau fachgen.

Ni chawsant groesi Bau Biscay—y bau enwog am ei dymhestloedd—heb iddo ddangos rhai o'i branciau iddynt. Am ddeuddydd taflwyd hwy o gwmpas gan donnau aruthrol, ac onibai fod y " Blodwen " o wneuthuriad da, diau y buasent wedi gwneud niwed iddi. Buont mewn perygl am eu bywydau oddiwrth y tonnau a olchai fwrdd y llong, gan ysgubo popeth symudol dros y bwrdd. Er mawr brofedigaeth i Jim, y cook, daeth y dŵr i'r galley, gan ddiffoddi'r tân, a bygwth ei foddi yntau, a gorfu iddo wneud hynny a allai yn y ffordd o dwymo bwyd ar y stôf yn y forecastle. A da iddo mai yno yr oedd, oblegid cyn hir wedi diffoddi'r tân, daeth ton anferth dros flaen y llong; tarawodd y galley oddiar ei sylfeini, ac ymaith âg ef dros y bwrdd i ganlyn y lli. Balch iawn oeddynt o gyrraedd yr hafan ar ôl y fath ystorm, pe na bai i ddim ond i gael galley newydd i alluogi Jim i baratoi ei flasus fwydydd iddynt.

O Bordeaux hwyliodd y llong i Lerpwl, ac oddiyno i'r Aber, ac ymhen y tri mis o'r diwrnod y gadawsai ei gartref, yr oedd Harri'n glanio'n ôl yn yr Aber o'i fordaith gyntaf, a phrysur iawn oedd Dafydd ac yntau i fynd adref wedi sicrhau'r llong, i weld eu teuluoedd a chyfeillion eu mebyd.

Cyn mynd i'r gwely y noswaith gyntaf gartref, rhaid oedd cael agor y gist a thynnu allan y trysorau. Yr oedd y papurau wedi pwyso cymaint ar ei feddwl wedi ymweliad Twm Dafis fel mai prin y disgwyliai eu cael yn ddiogel yn y gist. Ond yno yr oeddynt. Agorodd hwynt i adgyfnerthu ei gof, a sicrhau eu cynnwys, gan yr ofnai y deuai Twm Dafis i ymholi yn eu cylch, ac y gwnai bob ymdrech i'w had-feddiannu, a barnu oddiwrth yr hyn gymrasai le yn Hamburg a'r hyn a glywsai gan William Jones.

Yr ail ddiwmod wedi cyrraedd i'r Aber, pan aeth Harri i lawr i'r llong yn y bore, cyfarfyddwyd ef gan y mate.

"'Roeddwn i 'n deud wrthat ti y byddai Twm Dafis yma o'n blaena ni," meddai.

Gwelwodd Harri wrth glywed ei eiriau, a gofynnodd mewn llais crynedig, "Ydi o yma?"

"Mi fu hefo mi neithiwr," oedd yr ateb, " a mae o wedi credu nad ydi'r papura ddim gin i. A wyddost ti be, mae o wedi f'argyhoeddi fi fod yna ryw werth ynddyn' nhw, a minnau wedi arfer meddwl mai lol oeddan nhw."

Ofnai Harri iddo ofyn a glywsai ef rywbeth amdanynt, a bron na thybiai fod y mate yn amau ei fod yn gwybod, ond yn ffodus iddo daeth y Capten heibio i roi pen ar yr ymddiddan. Tipyn yn gynhyrfus fu mynwes Harri trwy'r dydd tra'n ceisio cyflawni'i waith. Yn y prynhawn yr oedd y criw yn cael eu talu i ffwrdd, gan fod y fordaith drosodd; ond yn gymysg a'i lawenydd o fynd a dyrnaid go dda o aur i'w fam, yr oedd yr anesmwythyd o berthynas i'r papurau, ac ar y ffordd adref, temtid ef i ddweud yr holl hanes wrth Dafydd Glandon. Yr oedd ganddo berffaith ffydd yn ei gyfaill. ond rhywfodd anodd oedd ganddo ddweud y gyfrinach wrth neb—hyd yn oed wrth ei fam ei hun, ac ymataliodd rhag dweud wrth Dafydd.

Trannoeth yr oedd yn rhydd wedi cwblhau ei fordaith gyntaf, ac heb ail shippio, ac aeth Dafydd ac yntau yn y prynhawn am dro i'r chwarel oedd yn ymyl y pentref i gael ymgom gyda rhai o'u cyfëillion a weithiai yno.

"Wyt ti am shippio hefo'r 'Blodwen' eto?" gofynnodd Harri i Dafydd, tra ar y ffordd tua'r chwarel. "Ydw, os medra i. Wyt ti?" oedd yr ateb. "Nac ydw," ebe Harri'n benderfynol, "rydw i am fynd ymhellach na Hamburg, os ca i gyfle. Wyddost ti fod Capten Evans y Morfa adre?"

"Na wyddwn i," ebe Dafydd.

"Wel, mae o, a mae'i long o yn Lerpwl. Dyna i ti long nobl sy gyno fo—llong bedwar mast—a mae hi'n mynd i Awstralia a llefydd pell felly. 'Rydw i am ofyn ga i fynd hefo fo. Ddoi di?" "Wel, na ddof wir! Awstralia! Mi fyddi i ffwrdd am flynyddoedd, os doi di'n ôl o gwbl. Mae'n well gin i fentro mywyd ar longau bach yr Aber, a bod adra yn o aml na mynd i lefydd pell."

"Does dim mwy o beryg mynd y ffordd honno nag sy yn ymyl cartre. Yr un un ydi'r môr ymhob man. A meddwl, ngwas i, gymaint o betha newydd sy i'w gweld ffordd honno."

"Waeth i ti heb siarad ddim, ddo i ddim i ti. Mi fasa mam yn codi'r pentre taswn i'n deud y gair Awstralia wrthi hi."

Pe bai Dafydd wedi dangos yr awydd lleiaf i ffafrio mynd i Awstralia, diau y buasai Harri wedi crybwyll wrtho am ynys y trysor, ond gan ei fod mor benderfynol yn erbyn, ni ddywedodd air am y peth, a thipyn yn oeraidd fu rhyngddynt am y gweddill o'r prynhawn.

Diau y dealla'r darllenydd beth a gymhellai Harri i awyddu am fynd i dueddau Awstralia. Rywle y ffordd honno yr oedd Rahiti, ynys y trysor, am yr hon y meddyliai mor aml. Yn ychwanegol at hynny, cofiai'r bachgen yn barhaus mai yn rhywle y ffordd honno y collasid ei dad; ac er efallai y gellid disgwyl i'r ystyriaeth hwnnw ei dueddu i beidio mynd y ffordd honno, cryfhau ei awydd i fynd tuag yno a wnai.

Tra bu'r ddau fachgen yn y chwarel, daeth dau ymwelydd pur ddieithr i Finymor—un dyn byr, corffol, a'r llall yn dal a theneu, ac argraff y môr yn drwm ar osgo'r ddau. Holasant am drigle gweddw Capten Morris, ac wedi cael eu cyfarwyddo, aethant tuag yno. Agorwyd y drws iddynt gan y weddw, a gwahoddwyd hwy i mewn wedi iddi ddeall mai dau hen gydymaith i'r Capten ar lawer mordaith oeddynt.

"'Roedd yn ddrwg gin i glywed am ei farw," ebe'r dyn byr, "yr oeddwn i 'mhell oddicartref ar y pryd, neu b'aswn yn sicr o fod yn yr angladd."

Buont wrthi bob yn ail yn adrodd eu hatgofion am yr hen Gapten, y naill a'r llall yn ei ganmol fel Capten ac fel dyn, ac yn ceisio dweud mor hoff oeddynt ohono. Ac o'r diwedd, wedi hysbyddu ei ragoriaethau, meddai'r cyhyrog,

"Wyddoch chi, Mrs. Morris, mi cymrwyd fi'n wael yn Hamburg y tro diweddaf yr oedd y 'Lark' yno, a mi gadawyd fi yno yn yr ysbyty. 'Roedd gin i bapura pwysig yn fy meddiant, a mi gadewis nhw yng ngofal y Capten. Ac wedi i mi wella, chefais i ddim cyfle i ddod y ffordd hyn o gwbl hyd heddiw. Ai tybed fod fy mhapurau i yma ar ei ôl?

Pe buasai Mrs. Morris yn wraig graff, diau y sylwasai ar anghysonderau amlwg y stori a adroddid wrthi, ond gwraig syml, garedig, gredinol ydoedd. Yn siriol, gwahoddodd hwynt i chwilio'r gist fawr lle cadwai'r Capten ei bapurau, ac meddai, " Mae'r cwbl o'i bapurau yma, ond y rhai gafodd Harri bach, Bwlchglas."

"Pwy?" ebe William Jones, oblegid efe, fel y mae'r darllenydd yn ddiau wedi casglu oedd y gŵr byr, a Twm Dafis, ei gyfaill mynwesol erbyn hyn, oedd y llall, "Harri fu ar y ' Blodwen'? Wyr o rywbeth am bapurau'r Capten?"

"'Does neb ŵyr yn well," ebe'r weddw, "'roedd y ddau'n gyfeillion mawr, a Harri oedd hefo fo pan y collwyd o."

Chwiliwyd y gist mewn distawrwydd, ac meddai Twm Dafis, ar ôl mynd yn lled agos i'w gwaelod, gan gydio mewn rhyw hen chart diwerth, "Dyma fo mhapur i. Diolch yn fawr i chi, Mrs. Morris."

Ac allan a'r ddau, a thrwy'r pentref heb yngan gair wrth ei gilydd. Ond wedi cyrraedd i fan unig ar y ffordd, tynnodd Twm Dafis y papur gawsai yn y gist o'i boced, ac wedi ei rwygo'n fân ddamau, taflodd ef ar lawr.

"Wyt ti'n gweld bod y pry' wedi bod yn ein gafael ni a ninnau heb wybod?" meddai.

"'Roeddwn i'n amau arno fo y gwyddai fo rywbeth am y busnes. 'Rydw i 'n gwel'd 'rwan pam yr oedd o 'n holi gymaint o hanes y papurau," ebe'i gydymaith. "Rhaid i ni gadw'n llygaid ar y gwalch bach, a rhwystro iddo gael y blaen arnom, a chael y papur oddiarno os oes modd. Rydan ni'n ddau ymhen un," ebe Twm Dafis.

Daeth hanes yr ymweliad i glustiau Harri gyda'r nos pan alwodd i edrych am Mrs. Morris, a chynhyddodd ei anesmwythyd. Gwyddai bellach fod y gelynion ar ei warthaf, ond penderfynodd y gwnai ei orau i'w trechu. Bu'n gorwedd yn effro'n ei wely am oriau y noson honno yn ceisio penderfynu sut orau i ddiogelu'r papurau gwerthfawr rhag ei elynion. Rhaid, wrth gwrs, fyddai mynd â hwy i'w ganlyn pan ai i'r môr, oblegid pwy wyddai beth allai ddigwydd i'w fam yn ystod ei absenoldeb? A rhaid fyddai mynd â hwy, os y caffai le fel y disgwyliai gyda Chapten Evans ar daith i Awstralia, rhag y digwyddai y deuai cyfle iddo ymweled â Rahiti, ynys y trysor. Ond beth i'w wneud â hwy yn y cyfamser—hyd yr âi i'r môr? Prin y credai y byddent yn ddiogel yn ei gist yn y llofft, hyd yn oed wedi ei chloi, oblegid pwy wyddai nad allai'r ddau ddihiryn dorri i'r tŷ a'u lladrata? Meddyliodd am guddfanau diogel tuallan i'r tŷ, ac wedi dwys ystyriaeth, penderfynodd o blaid hen geubren y gwyddai amdano yn y cae eithin fel y lle diogelaf i'w guddio. Yn blygeiniol drannoeth, tynnodd yr amlen o'r gist fach, ac wedi edrych i bob cyfeiriad i sicrhau nad oedd neb yn ei wylio, aeth i'r cae eithin, a dododd ef mewn twll dirgelaidd mewn hen geubren, gan deimlo ei fod yn hollol ddiogel yno.

Rhyw fis a fu'r "Blodwen " yn yr Aber cyn hwylio drachefn am yr Almaen gyda llechau. Yn ystod yr amser yna byddai Harri'n ymwelydd lled fynych a'r Aber, a chyfarfyddai â William Jones a Twm Dafis yno bron bob tro. Siaradent yn gyfeillgar ag ef— yn ymddangosiadol felly—ond gwyddai Harri mai brad oedd yn eu calon tuag ato. Rhoisant ar ddeall iddo eu bod ill dau yn hwylio ar y "Mona" am Hamburg o Gaernarfon, cyn gynted ag y byddai'n barod, a chymrent amynt ei wawdio'n ysgafn eifod wedi cael digon ar y môr, ac am lynu ar y tir. Ni ddywedasai Harri hynny wrthynt, ond yr oedd yn fodlon iddynt gredu felly, ac ni cheisiodd eu cywiro. Ond druan o Harri! yr oedd Dafydd Glandon yn hollol anfwriadol a difeddwl-ddrwg wedi ei fradychu iddynt, a gwyddai'r ddau mai gyda'r "Arfonia," llong fawr Capten Evans, y bwriadai hwylio o Lerpwl. Daeth y dydd i'r " Blodwen " hwylio, ac aeth Harri i lawr i'r Aber gyda Dafydd i'w weld yn cychwyn. Ni welodd yr un o'i ddau elyn y bore hwnnw, a chymrodd yn ganiataol eu bod hwythau wedi eu galw at y "Mona." Ymhen deuddydd wedi i'r "Blodwen" hwylio, ymadawodd Capten Evans am Lerpwl at ei long, wedi addo lle i Harri, ac y cai air pan fyddai angen iddo ymuno â'r llong. Teimlai Harri raddau o ollyngdod wedi i'w ddau elyn ddiflannu fel y tybiai, a chyrchodd yr amlen a'i chynnwys oll-bwysig i'r tŷ, a dododd ef yn ofalus yng ngwaelod y gist fawr oedd ganddo'n mynd i'r môr—cist gref o wneuthuriad ei ewythr, y saer.