Ynys y Trysor/Harri'r Dringwr
| ← Plant Minymor | Ynys y Trysor gan Robert Lloyd Jones |
Y Traeth → |
II. HARRI'R DRINGWR
ER bod ffordd weddol i'w cherdded gan blant Minymor i ysgol Cefngwyn, ni cherddai Harri ar hyd-ddi ond cyn lleied byth ag oedd modd, gan mai ar hyd pen y cíawdd yr hoffai ymlwybro. Yr oedd ynddo ryw ysfa gynhenid am ddringo ac anturio'n wastad, a hyn a'i tynnai i ben y clawdd lle y dilynid ef yn aml gan lawer o'r bechgyn eraill, tra'r genethod a'r bechgyn ieuangaf yn cerdded y ffordd. Ond nid oedd yr un o'r bechgyn i fyny â Harri am gerdded y wal mewn lleoedd anodd, pan fyddai crib y wal yn gul, neu ambell garreg rydd ynddo, neu pan ddeuid at fwlch yn y wal. Mewn lleoedd peryglus o'r fath, i lawr i'r ffordd yr âi'r lleill, ond ymorfoleddai Harri mewn peryglon ac anawsterau, ac er ei rybuddio gan lawer o dro i dro i gerdded y ffordd rhag torri 'i goesau, clust fyddar roi Harri i'r rhybuddion, a rhywsut deuai drwy bob perygl yn ddianaf.
Diau mai ei ragoriaeth fel pencampwr y plant oedd un o seiliau sicraf ei frenhiniaeth arnynt. Yr oedd yn arwr yng nghyfrif y plant, ac nid oedd neb fel ef yn eu golwg. Os byddai ryw gamp nas gallai Harri Bwlchglas ei wneud, nid oedd ond ofer i neb arall geisio. Ond nid oedd ei orchestion mewn cerdded cloddiau yn ddim wrth ei fedr dihafal i ddringo coed. Cerddai ben y wal wrth fynd a dod o'r ysgol am nad oedd yno goed i'w dringo. Ond o gwmpas Minymor yr oedd digon o goed, yn enwedig yn y cae o flaen tŷ Bwlchglas, lle'r oedd nifer o goed derw, masarn, onen, a bedw—y rhan fwyaf ohonynt yn goed talgryf, tewfrig, ac yno'n aml iawn yn y gwyliau a chyda'r nos y ceid Harri a Dafydd ac eraill o'r plant. Yn wir, yr oedd plant Minymor yn edrych ar y cae hwn—y cae eithin y gelwid ef ganddynt, am fod cryn lawer o'r rhywogaeth pigog hwnnw o goed yn tyfu ar un rhan ohono—fel eu chwaraele, a rhyw fath o hawl ganddynt arno, ond pell iawn oedd Huw Tomos, yr Ynyswen, yr hwn a ddaliai'r cae ar rent, o gydnabod hawl y plant arno, ac weithiau deuai'n annisgwyliadwy gyda'i gi i'r fan, pan fyddai llu o blant y pentref yn ymddifyrru arno; ond nid cynt y gwelent ei wyneb neu y clywent ei lais nag y gwasgarent i bob cyfeiriad. Ac er i Huw Tomos chwythu bygythion dychrynllyd, os nad hefyd gelanedd, yn erbyn y plant, i'r cae y mynnent fyned i chwarae, gan wneud difrod nid bychan yn aml ar y borfa. Harri gai'r bai gan Huw Tomos am fod y plant yn ymdyrru yno, gan mai Bwlchglas oedd y tŷ agosaf, ond gwyddai'r amaethwr, neu fe allai wybod pes mynnai, nad oedd a wnelai Harri ddim a'r peth, ond mai i'r cae eithin y daethai tadau a mamau'r plant hyn pan oeddent hwythau gynt yn blant.
Dringo'r coed fel rheol fyddai difyrrwch y bechgyn yno. Gallai bron bob bachgen ddringo rhai o'r coed—yn wir, gallai'r genethod hynaf ddringo ambell un ohonynt, ond nid oedd neb ond Harri a allai ddringo bob un ohonynt. Ac nid yn unig eu dringo, ond eu dringo i'w brigau uchaf, nes gallu edrych allan drostynt. Yr oedd fel gwiwer rhwng y canghennau—gallai neidio'n wisgi o gangen i gangen, ac hyd yn oed daflu ei hun o'r naill goeden i'r llall mewn llwyn, a hynny uwchben dyfnder mor fawr ag i beri i wallt y sawl a'i gwyliai ar y llawr sefyll ar eu pennau gan arswyd iddo golli ei afael a syrthio nes cael ei ddarnio ar y creigiau neu'r ddaear galed islaw.
Llawer gwaith y ceisiodd ei fam ganddo beidio dringo, a mawr fyddai ei phryder amdano pan na byddai yn ei golwg. Ceisiodd dynnu'r ysfa ohono trwy ei guro, ac wedi methu'r ffordd honno, trodd i geisio ei berswadio, ond aflwyddiant fu'r naill gynllun fel y llall. Yr oedd yr ysfa i ddringo fel pe wedi meddiannu bob migwrn ac asgwrn ohono, ac ni allai beidio dringo coeden pan y'i gwelai mwy nag y gall hwyaden beidio nofio pan ddelo at ddwfr. Wylodd Gwen Jones lawer tro uwchben ei ddillad rhwygedig wedi iddo fod yn dringo, wrth geisio eu pwytho a'u clytio; ac wrth weld ei fam yn wylo, wylai Harri, ac addunedai i roi gorau i'r arferiad; ond pan âi allan drachefn i'r coed gyda Dafydd neu arall, byddai'r demtasiwn i ddringo'n ormod iddo allu ei gorchfygu, ac anghofiai'i adduned. Ceisiai wneud iawn am ei aml droseddau, drwy hel coed tân i'w fam, ac nid oedd ei hafal yn y fro am dorri cangau crin. Nid casglu'r manwydd hyd y ddaear y byddai Harri—ystyriai hynny'n beth annheilwng ohono, ac yn gweddu'n unig i eneth ei wneud. O! na! torri cangau praff, crin oedd ei bleser pennaf. Weithiau byddai Dafydd ac yntau'n defnyddio rhaff i'w thaflu oddiar y llawr am flaen cangen grin, a'i thynnu i lawr; ond pan fyddai'r gangen o gyrraedd tafiiad rhaff, âi Harri i fyny'r goeden fel gwiwer, a chan hongian oddiar frigyn uwchben yr un crin, tarawai hi â'i droed, neu tynnai ynddi ag unllaw nes ei thorri. Mae'n syn na buasai wedi syrthio a chael ei anafu, trwy golli ei afael neu trwy i frigyn dorri tano, ond yr oedd Rhagluniaeth o'i du. Deuai drwy bob perygl yn ddianaf a chroeniach—ei ddillad yn unig dystiai i angerddoldeb y frwydr y buasai ynddi.
Nid yn y cae eithin yn unig y byddai Harri'n dringo coed i gael tanwydd crin. O! na, gosodai holl goed y fro dan dreth iddo yn hyn o beth. Ac er na ddaeth anhap i'w ran trwy ei hoffder o ddringo, bu fwy nag unwaith mewn trybini o'r herwydd. Byddai Dafydd ac yntau'n tresmasu hyd dir yr amaethwyr i hel coed crin, a byddent am eu gwaed; ac onibai bod y ddau fachgen ar well telerau â chŵn yr amaethwyr nag a'u meistri, diau y buasent wedi dioddef cosb fwy nag unwaith. Fel y crybwyllwyd, teimlai Huw Tomos, yr Ynyswen, yn ddig iawn tuag at "hogyn Gwen Jos 'na," a beiai Harri am fod y plant yn dod i chwarae i'r cae eithin. Un hwyrnos yn nechreu'r hydref, daeth i'r cae yn sydyn, a Harri ar y pryd ar ben coeden, a Dafydd Glandon, a Huw a Jac, dau fab y siop, ar lawr odditano. Digwyddodd Huw y siop droi ei ben, a gweld Huw Tomos yn dod tuag atynt o fewn ychydig lathenni iddynt a golwg ffyrnig arno. Nid oedd dim i'w wneud ond hysbysu'r ddau arall yn frysiog, a gwadnu nerth eu traed rhag cael eu dal, gan adael Harri i gymryd ei siawns. Ar ben uchaf y goeden yr oedd Harri'n torri coed crin, ac yn eu taflu neu eu cicio i lawr heb wybod bod Huw Tomos yno, a'i dri chyfaill wedi ffoi. Chwarae teg i Dafydd, fe geisiodd chwibianu ar Harri i'w rybuddio, ond ni chlywodd Harri ef gan ei fod yntau'n chwibianu'n ddifyr fel aderyn mewn llwyn, wrth ei hoff orchwyl.
"Dyma i chi frigyn da, hogia," gwaeddai cyn hir, gan daflu cangen grin anferth i'r llawr, a'r munud nesaf clywodd rêg arswydus, a ddywedai wrtho fod rhywun amgen na'i gyfeillion wrth fôn y pren. Adwaenodd Harri'r llais garw fel eiddo Huw Tomos, a chasglodd oddiwrth y rêg fod y pren naill ai wedi'i daro neu wedi'i ddychrynu'n anghyffredin.
"Chdi sydd 'na, Harri?" meddai Huw Tomos mewn llais digofus, "aros di, ngwas i, nes doi di i lawr. Mi ddysga i i ti dresmasu ar fy nhir i, a cheisio fy lladd."
Tremiodd Harri mewn distawrwydd i lawr rhwng y cangau, ac er ei bod yn dechrau tywyllu, nid oedd yn rhy dywyll iddo allu gweld Huw Tomos yn edrych i fyny tuag ato, a bod ganddo bastwn mawr yn ei law. "Tyrd i lawr. Waeth i ti'n fuan nag yn hwyr. 'Rydw i'n siwr ohonot ti," meddai Huw Tomos drachefn ar ôl ysbaid o ddistawrwydd.
Ond nid oedd Harri mewn brys i ddisgyn.
Cyn hir, gwelai Huw Tomos yn eistedd wrth fôn y goeden, ac yn paratoi i gymryd mygyn. Profai hynny fod yr amaethwr am ei waed, ac am aros yn amyneddgar hyd nes y disgynnai.
Ond nid oedd Harri'n awyddus i ddisgyn i grafangau Huw Tomos, os gallai beidio. Ac fe allai, ond iddo frysio cyn iddi fynd yn rhy dywyll. Llithrodd yn ysgafn ar hyd cangen nes cael gafael ar gangen o'r goeden agosaf ato, a thynnodd ei hun i'r goeden honno. O honno drachefn, ymgripiodd i'r nesaf ati, ac felly yn y blaen, nes cyrraedd i'r goeden bellaf yn y llwyn oddiwrth Huw Tomos. Yna llithrodd i'r llawr yn ddistaw, a gwnaeth ei ffordd tuag adref mor llechwraidd ag oedd modd, a chyn pen hanner awr yr oedd yn ei wely, a Gwen Jones braidd yn synnu ei weld yn bwyta'i swper mor gyflym.
Ymhen tipyn wedi iddo fynd i'w wely, clywai gnoc ar y drws, a phan glywodd oddiyno lais Huw Tomos, daeth yn ddistaw o'i wely, ac i ben y grisiau i wrando'r ymddiddan rhwng yr amaethwr a'i fam.
"Mae'r hogyn yn ei wely ers meityn," clywai ei fam yn dweud, "does dim posib mai fo sydd yn y goeden, Huw Tomos."
"Mi faswn i 'n cymryd fy llw mai fo oedd yno, sut bynnag gebyst y daeth oddiyno," ebe'r amaethwr digllon.
"'Doedd dim ôl dringo ar 'i ddillad o heno, a ddaeth o ddim a choed tân adre, ac mae'n siwr gin i'ch bod chi wedi methu am unwaith, Huw Tomos," ebe'i fam drachefn, a chwarddai Harri rhyngddo ag ef ei hun wrth wrando arni.
"Wel, Gwen Jos," meddai Huw Tomos, gan ddechrau amau ei hun wrth weld pendantrwydd y wraig, "hwyrach mai chi sy'n iawn. Ond yn wir, y fo feddylis i oedd o. Coblyn ydi o am ddringo, fel y gwyddoch chi."
"Mi wn hynny'n eitha," ebe Gwen Jones, "ac 'rydw i 'n dweud digon wrtho fo, taswn i rywfaint haws, ond mae'n arw o dro iddo gael y bai heb ei haeddu. Mae'r creadur bach amddifad yn cael llawer o'i feio am bechodau rhai eraill. Y fo sy'n cael bai gynnoch chi am fod y plant yn chwarae yn y cae eithin, ond mi wyddoch mai yno y byddai'r plant yn mynd cyn geni Harri."
"Nos dawch, Gwen Jos," oedd gair olaf yr amaethwr, a'r munud nesaf, wedi clywed cau y drws, aeth Harri yn Ô1 i'w wely, a phan ddaeth Gwen Jones i'w ystafell ar ei ffordd i'w gwely'n fuan wedyn, yr oedd y bachgen yn chwymu'n drwm, fel pe'n cysgu ers meityn. Wrth gwrs, ffugio'r oedd, rhag i'w fam sôn wrtho am ymweliad Huw Tomos.
Bore trannoeth, adroddodd ei fam wrtho hanes yr ymweliad, heb ofyn iddo a oedd yn euog, ac er y buasai wedi cyfaddef pe gofynasai, ni thybiai bod angen iddo roi'r wybodaeth iddi'n wirfoddol.
Pan yn mynd i nôl llefrith i Ynyswen y bore hwnnw, gwnaeth Harri'n sicr fod Huw Tomos allan yn y caeau cyn mynd at y tŷ, a bu'n ddigon ffodus i osgoi'r amaethwr am rai dyddiau—nes iddo anghofio'r helynt.
Ond ni bu Harri mor ffodus bob tro i osgoi'r gosb am ddringo. Cystwywyd ef yn dost un tro gan yr heddgeidwad am ddringo polion y teligraff, a chafodd driniaeth gyffelyb yn yr ysgol fwy nag unwaith am ddringo'r pibellau hyd ochr yr ysgol, i gyrraedd pêl oedd wedi aros yn y lander.