Ynys y Trysor/Mynd i'r Môr

Ynys y Trysor

gan Robert Lloyd Jones

VI MYND I'R MOR

NID aeth Harri i'r ysgol ar ôl ei waeledd. Bu am wythnosau'n bur wan ei iechyd, a chyngor y meddyg oedd iddo beidio mynd i'r ysgol, ond bod allan yn yr awyr agored gymaint ag oedd modd. Yn raddol daeth ei nerth yn ôl, a chymrodd Huw Tomos, yr Ynyswen, ef yno'n was bach. Gwnaeth bwyd maethlon y fferm ac awyr iach y meysydd les mawr iddo, ond nid oedd yn hoffi gwaith y fferm,—yr oedd ei fryd ef ar fynd i'r môr. Diau bod anian morwr ynddo o'i febyd, gan mai morwr oedd ei dad a'i daid. Darluniau o longau oedd yn grogedig hyd furiau ei gartref, a glan y môr fuasai ei hoff chwaraele. Ac yr oedd cwmni ac addysg yr hen Gapten wedi cryfhau ei awydd am fynd i'r môr. Yn yr ysgol hefyd, daearyddiaeth oedd ei hoff wers. Er y gwnai gynnydd gweddol gyda'r pynciau eraill, dysgu hanes gwahanol wledydd y byd, a darllen neu wrando am arferion y gwahanol genhedloedd, a roddai fwyaf o foddhad iddo. Yr oedd Mr. Evans, y prifathro, yn uchel iawn yn ei olwg am y byddai'n arfer adrodd hanesion difyr am anturiaethwyr aethai allan i ddarganfod ac archwilio rhannau anadnabyddus o'r byd. Ac onid oedd Arolygwr yr ysgolion, yn yr arholiad blynyddol pan oedd Harri yn y chweched safon, wedi sylwi ar ei wybodaeth o ddaearyddiaeth, ac wedi proffwydo mai capten llong fyddai?

Yr oedd gryn nifer o forwyr yn byw ym Minymor, rhai yn parhau yn yr alwedigaeth, a llawer eraill wedi bod yn forwyr yn eu hienctid, ond wedi dewis cymryd gwaith yn y chwarel oedd yn ymyl y pentref, wedi mynd ohonynt i dipyn o oed. A byddai Harri'n mwynhau bod yng nghymdeithas rhai o'r dynion hyn, os byddai sawyr y môr ar eu hymddiddanion, fel y digwyddai'n fynych. Dwy filltir o ffordd oedd o'r pentref i'r Aber, y porthladd bychan prysur a allforiai lechau at doi tai. Bu Harri yno droeon, a thrwy rai o'r llongau pan y byddai rhywun o'i gydnabod o Finymor ymhlith y dwylo.

Ond yr oedd ei fam yn bendant yn erbyn i'w hunig blentyn fynd i'r môr, a cheisiodd ymhob ffordd ei berswadio i lynu wrth waith fferm, neu ddewis rhyw waith arall ar y tir. Naturiol oedd iddi hi deimlo'n wrthwynebol iddo fynd i'r môr, gan mai morwr fuasai ei phriod, tad Harri. Ar y môr y collwyd ef pan nad oedd Harri ond pump oed, ac atgof wan oedd gan Harri am ei dad. O Lerpwl yr hwyliasai Peter Jones ar ei fordaith olaf fel prif swyddog ar lestr hardd o'r enw "Maritana " (darlun o'r hon oedd ar fur y gegin orau, a darlun o dad Harri wrth ei ochr). Am ynys bell Awstralia yr hwyliasai, ac ni ddaethai gair o hanes y llong na'r un o'r dwylo byth oddiar hynny. Disgwyliodd Gwen Jones yn ddyfal am fisoedd am newydd, hyd yn oed wedi iddi dderbyn gair oddiwrth y perchenogion fod yn rhaid bod y llong wedi colli mewn ffordd nas gwyddid. Nid rhyfedd felly, gan iddi golli priod tyner a gofalus ar y môr, fod Gwen Jones yn bendant yn erbyn i'w hunig fachgen ddewis yr unrhyw alwedigaeth beryglus. A hyderai y deuai i hoffi ei le yn yr Ynyswen, ac i lynu wrth y tir am ei fywoliaeth.

Gartref y cysgai Harri bob nos, gan nad oedd ond lled dau gae rhyngddo a'r ffermdy. A phob nos bron, gyda map neu lyfr yn ymwneud â'r môr y byddai'r bachgen. Yr oedd llyfrgell dda yn perthyn i gapel Minymor y dyddiau hynny, ac yn hyn yr oedd yr ardaL ymhell o flaen yr oes. Cyrchai Harri lyfrau oddiyno i'w darllen, a gofid i'w fam oedd gweld mai hanesion am y môr a ddygai adref. Codai hynny ddadl frwd rhyngddynt yn bur fynych. Llyfrau Saesneg fyddent gan mwyaf, ac er na ddeallai Gwen Jones lawer o'r iaith honno, dywedai'r darluniau ynddynt wrthi beth oedd eu nodwedd.

Arhosodd Harri i weini ar y fferm o ddechrau'r gwanwyn wedi ei adfer i'w iechyd hyd ddechrau'r gaeaf. Ond un noson yn nechrau Tachwedd, blwyddyn ar ôl colli'r hen Gapten, daeth Harri i'r tŷ, ac meddai wrth ei fam, " Mam, 'rydw i wedi 'madal oddiwrth Huw Tomos."

"Be' di'r mater, machgen i?" gofynnodd ei fam mewn syndod a pheth braw.

"O!" oedd yr ateb, " mi wyddoch o'r gore nad ydi'n dda gin i mo waith ffarm, ac mai i'r môr y mae arna i eisio mynd. Mae Huw Tomos yn mynd i'r ffair fory i gyflogi gwas at y gaeaf."

"Machgen annwyl i, 'dydi o 'n ddim iws i ti feddwl mynd i'r môr at ddechrau'r gaea' mawr 'ma," ebe'r fam, gan geisio gohirio'r trychineb, os nad ei rwystro.

Ar hyn, pwy ddaeth i'r tŷ ond Huw Evans, brawd i Gwen Jones, saer yn y pentref wrth ei alwedigaeth. Gwelodd yn union fod rhyw anghydwelediad rhwng y fam a'r mab, wrth weld y naill yn plygu'i phen yn drist uwchben ei gweill, tra'r llall wrth y ford â golwg anniddig arno.

"Beth ydi'r mater yma heno? Be' sy', Gwen?" gofynnodd yn ei ffordd wyllt, sydyn.

"Harri sy' wedi 'madael o'r Ynyswen, ac am fynd i'r môr," ebe'r weddw'n wylofus, " a 'rydw inna'n treio'i berswadio fo i aros adra dros y gaea', beth bynnag."

"Dy fam sy'n iawn, Harri," ebe'r ewythr, " tir sych ai piau hi yn y gaea', beth bynnag am yr ha'. Fasa ti ddim yn leicio gwaith saer, dywed, hefo mi? Mi cymra i o, os leici di, Gwen."

"Wel, leicia wir, Huw. Ai di i weithio at dy ewythr, Harri?"

"Mi a' i am y gaea', os ca' i fynd i'r môr yn y gwanwyn. Ga' i?"

"Rhaid i ti beidio poeni dy fam, machgen i," ebe'r ewythr. " Cofia di nad oes ganddi hi, mwy na minna', ddim llawer o feddwl o'r môr. Tyrd acw bore fory. Ydi o 'no dda am godi'n fore, Gwen?"

"O! ydi'n eitha. Mae o 'n ddifai bachgen i mi, ond ei fod o wedi drysu'i ben hefo'r hen fôr 'na."

"Be' sy' gin ti'n ddarllen 'rwan, dywed?" ebe'r ewythr.

"Edrych y map 'rydw i," ebe Harri.

"Mae o hefo hwn'a bob nos. Wedi cael hyd i ryw lyfr oedd gin ei dad o, druan, mae o," ebe Gwen Jones, gan ochneidio'n ddwys.

A dyna, yn ychwanegol at hanesion am anturiaethau, oedd hoff astudiaeth Harri. Byth oddiar yr adeg y soniasai'r hen Gapten am Rahiti a'r trysor, yr oedd wedi astudio llawer ar y mapiau, yn enwedig y map o'r Môr Tawelog ac Ynysoedd Môr y De, ac wedi dychmygu ei hun ganwaith ar yr ynys, ac yn dod o hyd i'r trysor. Nid meddwl am y trysor er ei fwyn ei hun yr oedd, ond breuddwydiai am y palas hardd a adeiladai i'w fam pan ddychwelai'n ŵr cyfoethog, canys yr oedd Harri'n hoff iawn o'i fam.

Yn y llofft fechan lle y cysgai yr oedd ganddo focs bychan â chlo arno, lle y cadwai ei drysorau. Yno yr oedd yr offerynnau morwrol a gawsai gan yr hen Gapten, a'r ysgrif a ddwedai am y trysor cuddiedig, oblegid wedi marw Capten Morris, rhoddasai'r weddw iddo, nid yn unig yr offerynnau, oedd yn eiddo iddo trwy'r ewyllys, ond hefyd ei ddewis o bapurau'r Capten er cofio amdano, ac yn naturiol yr ysgrif ynghylch y trysor oedd ei ddewis. Lawer gwaith wrth fynd i'r gwely, yr agorodd Harri'r bocs, ac y tynnodd allan yr hen ddarn papur, gan graffu arno a'i astudio orau gallai. Er mai mewn iaith estronol yr oedd yr ysgrif, dysgodd Harri hi bob gair heb ddeall dim ohoni, ond yr hyn a ddeallai oddiwrth y plan, a'r hyn a ddwetsai'r hen Gapten wrtho. Ond wrth ei fynych edrych, yr oedd cynnwys y darn papur wedi llosgi i mewn i'w gof, gan wneud argraff annileadwy.

Cyn pen yr wythnos wedi iddo ymadael o'r Ynyswen, yr oedd Harri wedi dechrau gweithio gyda'i ewythr yng ngweithdy'r saer. Nid oedd yn ddieithr i'r gweithdy cyn hyn, a gwyddai enwau llawer o'r arfau, a meddai syniad gweddol sut i ddefnyddio rhai ohonynt. Saer ar ystâd y Plas mawr oedd Huw Evans, ei ewythr, ac atgyweirio adeiladau'r ffermydd, gwneud tai gwair, llidiardau, a'r cyfryw at wasanaeth yr amaethwyr oedd ei waith. Nid oedd Harri'n dygymod o gwbl â'r gweithdy, ond byddai wrth ei fodd pan yn gweithio ar ryw fferm fel Bryneryr oedd yng ngolwg y môr. Ond ychydig o waith a wnai yno, gan mai gwell ganddo fyddai troi ei olygon tua'r cefnfor a gwylio'r llongau yn ymsymud ar ei wyneb, neu edrych tua phorthladd yr Aber, ac ymgolli wrth feddwl am y prysurdeb oedd yno—y llongau'n cael eu harchwilio a'u hatgyweirio i'w paratoi i'w teithiau—nes y deuai ei ewythr heibio i'w alw'n ôl i fyd y llif a'r morthwyl.

Ymadawsai Dafydd Glandon, o'r ysgol yn fuan ar ôl Harri, a'i fryd yntau ar fynd i'r môr, ond ei rieni mor wrthwynebol â mam Harri iddo anturio'r weilgi i ennill ei fywioliaeth, ac felly i'r chwarel y gorfu iddo fynd yn erbyn ei ewyllys. Byddai'r ddau fachgen yn fynych gyda'i gilydd gyda'r nos, a'r ddau yn adrodd eu cwyn y naill wrth y llall, ac yn datgan eu penderfyniad i fynnu eu ffordd eu hunain pan ddeuai'r gwanwyn. Ond yn rhyfedd iawn, ni soniodd Harri wrth ei gyfaill am bapur y Capten—er ei fod yn hoff iawn o Dafydd, teimlai fod y dirgelwch yn fwy diogel wrth ei gadw iddo'i hun, o'r hyn lleiaf, nes y byddai Dafydd ac yntau wedi mynd i'r môr a chryn dipyn yn hŷn.

Yn ystod y gaeaf darllennodd Harri'n ddyfal hanes anturiaethau. Dewisai lyfrau a soniai am fywyd Ynysoedd Môr y De—hanes bywyd Capten Cook ac eraül tebyg. Trwy ddarllen y cyfryw'n ofalus daeth i feddu syniad gweddol glir am amodau byw yn y rhannau hynny o'r byd—yr hinsawdd, y cynnyrchion, ac arferion y brodorion.

O ganlyniad, aeth y gaeaf heibio heb i'w gariad at fainc y saer gynhyddu, nac i'w benderfyniad i fynd i'r môr wanhau; a phan ddaeth y gwanwyn a mwy o brysurdeb nag erioed i'r Aber, ac y gwelodd forwyr Minymor yn paratoi i fordaith ar ôl gaeafu ar y tir, cynhyddodd yr anesmwythdra yn ei fynwes, a chyda chalon ai beunydd yn drymach yr âi at ei waith y naill ddydd ar ôl y llall. Anodd ganddo oedd ail-agor y drafodaeth gyda'i fam, gan na fynnai ei phoeni, ond yn ffodus iddo, cafodd help gan ei ewythr, a hynny'n hollol annisgwyliadwy. Un noswaith yn nechrau mis Mawrth, daeth i'r Bwlchglas, a Harri wrth y ford gyda'i lyfr, tra'i fam yn gwau wrth y tân. Wedi i Huw Evans eistedd, cododd Gwen Jones ei phen, ,a gofynnodd iddo, " Sut mae Harri'n dwad ymlaen, Huw?"

"Symol," ebe Huw Evans, "mi wnai lawer iawn gwell tasa fo'n rhoi ei feddwl ar y gwaith. Ond mae ama i ofn na wnaiff o byth saer—elfen môr sydd ynddo fo."

Clustfeiniai Harri am ateb ei fam, gan gymryd arno ddarllen yn ddiwyd,—ond ni chlywodd ddim ond ochenaid ddwys.

"Gad'wch i mi fynd i'r môr, mam," ebe'r bachgen yn erfyniol, gan weld ei gyfle i yrru'r ergyd adre.

"Ẃaeth i ti ildio'n fuan nag yn hwyr," meddai Huw Evans, " i'r môr y myn o fynd, mi gei di weld. Ac os felly mae hi, gorau po gyntaf iddo fynd, er mwyn iddo fo ddwad ymlaen yno."

"Wyt ti'n meddwl mewn difri?" gofynnodd Gwen Jones yn ddigalon. " Roeddwn i 'n gobeithio y basa ti wedi medru ei ddiddyfnu oddiwrth awydd y môr hefo gwaith saer."

"Rydw i wedi gwneud 'y ngore," oedd yr ateb, "ond nid hefo gwaith saer mae 'i galon o. Gwneud llonga' bach ydi 'i ddifyrrwch pennaf yn y gweithdy, ac yn wir, mae o'n medru gwneud rhai da. Gad iddo fynd i'w elfen, wir, Gwen."

Gwrandawai Harri'n astud ar yr ymddiddan, a theimlai fwy o hoffter at ei ewythr am iddo gymryd ei ran nag a deimlasai erioed cyn hyn. Ac wedi i'w ewythr fynd adref, ni bu Gwen Jones yn hir iawn cyn ildio, er yn anfodlon, i ddymuniad y bachgen, ond erfyniodd arno chwilio am le gydag un o'r capteniaid a drigai ym Minymor. Credai nad oedd y môr yn agos mor beryglus i'w bachgen gyda chapten o'r fro, ac aeth hithau trannoeth i ymofyn am le iddo gyda rhai o'i chydnabod ymhlith y capteniaid. Er dirfawr lawenydd i Harri, addawodd Capten Roberts, Caegwyn, ei gymryd gydag ef yn y " Blodwen," scwner newydd, hardd, oedd ar fin cychwyn am Hamburg yn yr Almaen, a'r bore dilynol yr oedd Harri'n mynd i lawr i'r Aber i " shippio," ac i ddechrau ar ei ddyletswyddau, a theimlai yn dipyn o ddyn am y gallai bellach alw 'i hun yn forwr. Llong yn cludo rhyw dri chan tunnell oedd y " Blodwen," ac un o'r rhai mwyaf a hwyliai o'r Aber.

Y noson honno yr oedd ar dân i dorri'r newydd i Dafydd, ond pan ddaeth o hyd iddo wrth y capel, yr oedd Dafydd yn gwybod eisoes, a hawdd oedd gweld ar ei wyneb fel y cenfigennai bod Harri'n cael mynd i'r môr.

"Paid a synnu, 'r hen ddyn, na weli di finna wedi shippio cyn y byddi di wedi hwylio," oedd gair olaf Dafydd wrth Harri cyn iddynt ymadael.

Ac, yn wir, prynhawn trannoeth, pan oedd Harri wrthi'n brysur ar fwrdd y " Blodwen " yn helpu un o'r dwylo i gadw rhaffau, a'r dynion wrthi'n llwytho'r llong, pwy a welai Harri ar y cei'n sefyll ac yn edrych tuag ato ond Dafydd Glandon. Gan fod llygad y Capten ar Harri ar y pryd, ni chafodd gyfle i gyfnewid gair a'i gyfaill, nac hyd yn oed i chwibianu arno.

Ond pan oedd yn cychwyn am ei gartref y noson honno, pwy oedd yn ei ddisgwyl ym mhen y cei ond Dafydd a llawenydd yn argraffedig ar ei wyneb, a chyn i Harri gael cyfle i ddweud dim, meddai Dafydd,

"Rydw inna wedi shippio, Harri."

"Taw, fachgen," ebe Harri, mor llawen ei dôn a Dafydd, "Hefo pa long? I ble mae hi'n mynd?"

"Hefo'r 'Gwalia,' 'n mynd i Hamburg."

"Hen dwb ydi honno, ond hidia befo, 'r hen ddyn, dyna ni'n dau'n mynd i'r un fan. Ond biti na fasa ni ar yr un llong, on'te?"

"Ie, ond un bachgen fydd ar long bob amser. Ni fydd yr un Capten yn cymryd dau."

"Na fydd, ond waeth i ti am hynny. Mi gawn weld ein gilydd yn Hamburg, a siawns na chawn ni hwyl iawn yno."

Ac yr oedd raid i'r ddau gysuro eu hunain yn y gobaith hwnnw, ac ar hyd y ddwy filltir i'w cartrefi, dyna fu testun eu hymddiddansut le oedd Hamburg, tybed, a pha long a gyrhaeddai yno gyntaf, a beth a brynnent yno'n anrhegion i'w teuluoedd. Yr oedd amrywiaeth barn rhyngddynt parthed yr ail gwestiwn. Tra y daliai Harri'n gryf y byddai'r " Blodwen " yno ymhell cyn y "Gwalia," taerai Dafydd y dibynnai hynny ar y tywydd, ac y curai'r "Gwalia" o flaen awel gref, er yr addefai mai'r "Blodwen" oedd piau hi gydag awel ysgafn. Cyn ymadael oddiwrth ei gilydd, adroddodd Dafydd hanes yr ystorm a fu yn ei gartref y bore hwnnw i gael gan ei rieni ildio iddo i fynd i'r môr, ac fel y proffwydai ei fam y byddai'n sicr o edifarhau am ei ystyfnigrwydd.

Digalon iawn oedd Gwen Jones wrth baratoi dillad Harri i'r fordaith. Gwlychodd bob dilledyn o'i eiddo â'i dagrau wrth eu plygu a'u rhoi ymaith yn y bag, ond ni ddywedodd air mewn gwrthwynebiad iddo fynd. Rhoddodd ei athro yn yr Ysgol Sul Feibl iddo, ac addawodd Harri i'w fam y darllennai gyfran ohono bob dydd hyd y gallai. "A chofia di, machgen i," meddai, a'r dagrau'n perlio yn ei llygad, "am weddio bob dydd. Yr Un fydd yn edrych ar d'ôl di ar y môr ag oedd gartref;" ac addawodd Harri wneud fel y gofynnai.

Noson fawr i Harri a'i fam oedd y noson olaf cyn i'r llestr hwylio—haws ei dychmygu na'i disgrifio— noson a gofiodd Harri am ei oes, ac a adawodd argraff ddofn arno. Nid oedd y ffarwelio'n blygeiniol drannoeth mor drwm, yr oedd hyder yng nghalon ac ar wyneb Gwen Jones y caffai ei hannwyl fachgen yn ôl yn ddiogel, a'r bachgen yntau'n credu'n ddiysgog y cadwai gweddïau ei fam ef ymhob rhyw berygl.

Y noson honno, yn ei ystafell cyn mynd i orffwys, cymrodd Harri olwg ffarwel ar bapur y Capten, ac yna clodd ef yn ofalus gyda'r offerynnau morwrol yn y gist, gan guddio'r agoriad mewn twll o'r tu ôl i bren yn y nenfwd, a dodi'r bocs dan y gwely. Gwyddai ei fam am gynnwys y bocs ond y papur—nid oedd Harri wedi yngan gair wrthi am hwnnw. Ond nid ei gloi rhag i'w fam ei weld oedd ei amcan, ond rhag digwydd i rywun arall ddod o hyd iddo tra y byddai oddicartref. Nid bod ganddo achos i amau neb yn neilltuol, ond pwy fedrai ddweud beth a allai ddigwydd tra byddai ef i ffwrdd?

Ar fore hyfryd yn y gwanwyn cynnar yr hwyliai'r llongau ar fron y spring-tide o borthladd yr Aber—gwenai'r haul yn siriol ar y cwmni o geraint a chyfeillion y rhai hwyliai, oedd wedi ymgasglu ar y cei i ganu'n iach i'w hanwyliaid. Nid oedd yno neb i ffarwelio â Harri, a diau y buasai'n teimlo'n hiraethus a digalon onibai bod cyffro a bywiogrwydd yr ymadawiad wedi mynd a'i feddwl yn llwyr. Yr oedd saith o longau'n hwylio'r bore hwnnw, a'r agerfad bychan ond cryf—y "Wave of Life," coffa da amdano—oedd i'w tynnu i lawr yr afon i'r bar, i fin y cefnfor,—yn ôl a blaen yn brysur nes cael y llongau i gyd ynglŷn wrthi â rhaffau, a'r pilots, un ar fwrdd pob llestr, yn crochlefain cyfarwyddiadau er cael y llongau yn glir o'r cei heb unrhyw anhap. Ac yna i ffwrdd a hwy, gan nofio'n urddasol ar y don, a'r cadachau'n cael eu chwifio o'r lan arnynt. Wrth fynd i lawr yr afon, gwelai Harri draw yn y pellter ar ei aswy fro ei faboed. Nid oedd pentref Minymor yn weledig, gan fod pen y bryn rhyngddo ag ef. Ond gwelai drwyn y Wylan, ac ar y llechwedd tudraw iddo ffermdy Bryneryr, lle y bu gynt mor falch o'r brecwast ar ôl ei noson yn y cwch, ac wrth edrych ar y lan, daeth iddo atgof hiraethus am ei hen gyfaill, Capten Morris. Ac wrth fynd yn nês i'r môr, ymagorai mwy o'r hen draeth yr oedd mor gynefin ag ef, o flaen ei lygaid; ond pan yr oedd bron wedi ymgolli wrth syllu ar fro ei faboed, galwyd arno at ei waith mewn tôn awdurdodol gan y mate, "Rwan, Harri, tyrd at y rhaff 'ma; paid a sefyll i synnu."

Ac erbyn edrych, er ei syndod, gwelai fod y morwyr wrthi'n brysur o'i gwmpas tra y bu ef yn synfyfyrio. Yr oeddynt yn agoshau at y bar, a'r gwynt yn ffafriol, a'r dwylo oherwydd hynny wrthi'n lledu'r hwyliau i'r awel.

Neidiodd Harri i gynorthwyo ar yr alwad, a chyda hynny, clywai'r pilot yn gorchymyn gollwng y rhaff a ddaliai y llestr wrth yr agerfad. Trodd yr agerfad yn ôl am y porthladd, a daeth cwch i nôl y pilot o'r Blodwen ac ychydig gyfeillion i'r Capten a ddaethai allan i'r bar i'w hebrwng. Ac yn awr yr oedd yr holl longau'n cymryd cwrs deheuol yng ngrym yr awel, ac yn dechrau dawnsio ar y tonnau. Hardd oedd eu golwg gyda'r hwyliau gwynion wedi eu lledu arnynt. Erbyn hyn, teimlai Harri'r llong yn ysgwyd yn rhyfedd dano—cerddai ar hyd y dec fel dyn meddw, a llawer gwaith bu ymron mesur ei hyd ar y dec. Edrychodd Blodwen wedi am y llongau eraill, a gwelai fod y cael y blaen arnynt i gyd. Y "Gwalia" oedd yr agosaf atynt. Ceisiodd weld Dafydd ar y bwrdd, a chododd ei gadach gan ddisgwyl cael amnaid o ffarwel oddiwrtho, ond nid oedd neb i'w weld yn chwifio'n ôl.

Wyth oedd nifer criw y "Blodwen," a gwaith pennaf Harri oedd cynorthwyo'r cogydd gyda gweini i anghenion corfforol y criw. Rhag fod rhai o'r darllenwyr yn ddieithr i fywyd ar longau hwyliau bychain, feallai y byddai'n well dweud dipyn am y dull o fyw ar y bwrdd tra ar fordaith. Yn agos i ben ôl y llong yr oedd y caban—yno y bwytai ac y cysgai'r capten a'r mate, a'r gweddill o'r dwylo ymhen blaen y llong—yn y forecastle. Ar ganol y dec yr oedd math ar gwt bychan, gwyn—y galley, lle y paratoid yr ymborth, ac y golchid y llestri, etc. Wedi mynd i'r môr, rhannwyd y criw yn ddwy wyliadwriaeth, pedwar ymhob un i gymryd gofal y llong bob yn ail. Pedair awr fyddai hyd pob gwyliadwriaeth, ond yr un rhwng pedwar ac wyth o'r gloch yn yr hwyr. Rhennid honno'n ddwy wyliadwriaeth o ddwy awr yr un—y dog-watch fel y'i gelwid i'r amcan o newid trefn y ddwy wyliadwriaeth, fel, os byddai Harri'n gwylio un diwrnod, dyweder, rhwng hanner nos a phedwar y bore, o wyth y bore hyd hanner dydd, o bedwar hyd chwech y prynhawn, ac o wyth yr hwyr hyd hanner nos, byddai ei oriau'n wahanol y diwrnod dilynol. Heb y dog—watches ni buasai'n digwydd felly. Yng ngwyliadwriaeth y mate y rhoed Harri, a drwg oedd ganddo hynny. Dyn o'r Aber o'r enw William Jones oedd y mate—dyn bychan, byr, nwydwyllt, gyda wyneb cul, a braidd yn goch, a thusw o flew ar ei en fel gafr. Nid oedd Harri'n hidio fawr amdano—yr oedd wedi bod dipyn yn chwyrn ac annymunol wrtho yn ystod ei ddyddiau cyntaf ar y llong. Y ddau arall yn yr un wyliadwriaeth a Harri oedd John Evans, morwr yn tynnu at ganol oed, gyda gwallt a barf felyngoch, ac yn gwisgo clust dlysau, a Sam Thomas, morwr ieuanc tuag ugain oed, bachgen eithaf dymunol a charedig.

Rhyw ysgwyd mwy dano yr oedd y llong fel y cerddai'r dydd ymlaen, ac y cryfhai'r awel, a theimlai Harri cyn hir ryw anghysur yn dechrau yn ei goluddion. Clywsai lawer am salwch y môr, a chyn y nos daeth i wybod drwy brofiad chwerw beth ydoedd. O! yr oedd yn sâl, a rhoisai unrhyw beth am gael ei draed ar dir sych. O! na fuasai ei fam yno gydag ef i weini amo—mor ofalus y byddai hi â'i dwylo tyner pan fyddai rhyw anhwyl arno. Ond ychydig sylw a gymrid ohono gan neb o'r criw—yr oeddynt i gyd wedi bod drwy'r unrhyw brofiad, ac wedi caledu o'r herwydd. Tra y parhaodd y salwch, nid oedd Harri'n cymryd diddordeb mewn dim. Pe dywedasid wrtho fod y llong ar suddo, ni chredai y buasai'n werth ganddo wneud unrhyw ymdrech i achub ei hun. Da fuasai ganddo gael marw i ddianc o'r pangfeydd, ac wrth gwrs, ni feddai archwaeth o gwbl at fwyd.

Ond fel popeth, aeth y salwch heibio, ac ar y trydydd dydd gallodd Harri godi a mynd ar y dec. Yr oedd min ar ei archwaeth erbyn hyn—teimlai y gallai fwyta unrhyw beth a phopeth a roid iddo. Yr oedd hefyd yn alluog i rodio'r bwrdd heb syrthio, a chyfaddasu'i hun yn weddol lwyddiannus i symudiadau ansicr y llong. Bellach yr oedd y llong yng nghanol yr eigion— dim golwg ar dir yn unman, dim ond y tonnau'n codi ac yn gostwng o'u cwmpas, a'r llestr bychan un munud yn dawnsio fel pluen ar frig ton, a'r munud nesaf yn ymgladdu ar ei ben rhwng dwy don, nes bod y dŵr yn torri drosti. Tybiai Harri fod y llong yn hwylio'n gyflym yn ei blaen, ac nid oedd ganddo syniad ymha le ar y cefnfor yr oeddynt. Gofynnodd i John Evans am oleuni ar y mater, ac atebodd hwnnw eu bod wedi troi Pen Tir (Land's End), trwyn terfynol Cernyw, ond bod gwynt gwrthwynebus yn codi i'w rhwystro i fyny'r Sianel. Wyt ti ddim yn gweld bod y gwynt yn groes?" meddai, "mae hi am ystorm fawr cyn y nos. Mae arna i ofn mai i'r America y chwythir ni yn lle i Hamburg." Ac erbyn i Harri sylwi, gwelai fod y wybr yn llawn cymylau bygythiol yn dod o'r dwyrain, a bod y tonnau fel pe'n ymgynddeiriogi fwyfwy, ac i'w dyb ef, yn bygwth dinistrio'r llestr bychan.

A chyn y nos yr oeddynt mewn ystorm fawr— cymaint fel y bu raid tynnu'r hwyliau i lawr bob un, rhag eu rhwygo'n chwilfriw. A dyna orchwyl fu hynny yn yr ystorm! Ac er mai newydd wella o salwch y môr yr oedd Harri, danghosodd fod defnydd dyn ynddo trwy ei fedr a'i ddewrder yn cynorthwyo. Gorchmynwyd ef gan y mate i ddringo i fyny'r mast ac hyd i flaen hwylbren i ollwng rhaff, ac i fyny ag ef ar hyd y rigging fel y byddai'n dringo coed yng nghae Ynyswen gynt. Ysgydwai'r llestr dano nes peri ei fod weithiau'n crogi uwch y dyfnder, a thro arall mewn perygl o ddisgyn ar y dec a chael ei chwilfriwio, ond ag un troed ar raff, plygai dros yr hwylbren gan ddal ei afael ag un llaw a datod y rhaff a'r llall. Cryn gamp oedd hynny yn yr ystorm, a'r tywyllwch yn dechrau gordoi popeth, a rhuad yr ystorm yn y rhaffau, a thwrf y tonnau cynddeiriog yn ei gwneud yn amhosibl iddo glywed gorchymyn oddiar y dec. Ond yn awr daeth yr addysg a dderbyniasai gan Capten Morris yn ddefnyddiol iddo. Er nad oedd wedi bod ar y môr ond ychydig ddiwrnodiau, gwyddai cystal a hen forwr beth oedd eisiau ei wneud, a gwnaeth ef, a disgynnodd yn ôl i'r dec yn ddiogel. Gwelodd ei fod drwy ei fedr a'i ddewrder wedi gwneud argraff ffafriol ar y mate. Wyddost ti beth," meddai hwnnw, "mae mwy o blwc ynot ti nag oeddwn i wedi feddwl, fachgen. Roeddwn i wedi amau ar d'olwg di mai rhyw dipyn o fabi mami oeddet ti." Ffordd William Jones o siarad oedd hyn; nid oedd dim yn ymddangosiad Harri i roi sail i'r fath dybiaeth.

Gwaethygu ddarfu'r ystorm drwy'r nos, a thrwy'r dydd dilynol, a chyn nos trannoeth yr oedd y llestr yn hollol at drugaredd yr elfennau. Y noswaith honno, gymaint oedd gerwinder yr ystorm, fel y barnwyd yn ddoeth i gadw'r holl ddwylo ar y bwrdd, yn hytrach na bod y naill hanner yn gorffwys tra'r hanner arall yn gwylio. Yr oedd popeth symudol ar y dec wedi ei ddwyn ymaith gan y tonnau a ysgubai drosti o'r naill ben i'r llall, a'r dwylo, mewn perygl bob munud am eu hoedl, yn cydio'n dyn mewn rhywbeth sefydlog rhag cael eu hysgubo dros y bwrdd i ddyfrllyd fedd, oblegid nid oedd obaith achub neb a olchid drosodd. Tra y gwyliai rhai ymlaen ac yn ôl rhag iddynt gael eu rhedeg i lawr gan long arall, yr oedd eraill wrthi gyda'r pwmp yn ceisio gwaghau'r dwfr ohoni rhag iddynt suddo, ac un, wrth gwrs, wrth y llyw yn wastad i geisio cadw pen y llong i'r tonnau, oblegid pe troai ei hystlys i'r gwynt, buasai ar ben arnynt yn fuan. Noson ofnadwy ydoedd i'r holl ddwylo-dim siawns am gwsg na fawr drefn ar fwyd, oddigerth rhyw gwpanaid o goffi yn awr ac yn y man. Prin yr oedd neb ohonynt yn disgwyl cael byw i weld gwawr diwrnod arall. Yr oedd ysbryd anturiaethus Harri yn ei afiaeth yn y peryglon, fel pe bai'r ystorm yn deffro rhywbeth cydnaws â hi ei hunan yn ei natur, a phrofodd ei hun yn forwr da er mor ieuanc. Gwnaeth ei ran wrth y pwmp, ac mewn gwylio'r llestr, ac erbyn tua phedwar o'r gloch y bore, yr oedd pawb ond ef wedi bod wrth y llyw, ac wedi llwyr ddiffygio ar ôl y trymwaith. Pan welodd Harri'r Capten yn cymryd y llyw'r adeg honno, aeth ato i gynnig ei wasanaeth. Gyda pheth petruster, rhoddodd y Capten y llyw i'w ofal, gan orchymyn iddo'i gadw rhag symud i gadw pen y llong i'r tonnau, a dyna orchwyl a alwai am ei holl nerth a phenderfyniad. Ond cyflawnodd ef yn ddewr, a phan ddaeth yr adeg i un arall gymryd ei le, yr oedd y wawr yn torri; a diau na bu neb erioed yn llawenhau mwy am doriad gwawr na'r criw helbulus ar fwrdd y Blodwen." Parhai'n ystorm fawr o hyd-ond teimlent raddau mwy o hyder i'w hwynebu yng ngoleuni'r dydd. Anfonwyd adran y mate i orffwys ychydig, wedi gweld arwyddion bod yr ystorm yn agoshau i'w therfyn, a'r gwynt yn dechrau gostegu, gan mai hwynt- hwy oedd wedi bod ar eu traed hwyaf-heb gael cau eu llygaid am dros bedair awr ar hugain-a da oedd gan Harri gael rhoi ei ben i lawr, er mai caled oedd ei obennydd yn y bunk. Yr oedd yn rhy luddedig i geisio newid ei ddillad gwlyb, a melys oedd yr hûn. Ond ber fu-yn wir credai Harri nad oedd ond newydd gysgu pan glywodd y gloch yn cael ei chanu i'w galw i fyny drachefn, ond yr oedd wedi bod yng nghwsg am dros dair awr. Rhuthrodd i fyny'r grisiau i'r dec cyn gynted ag y gallai, ac wedi cyrraedd i fyny, gwelai'r holl ddynion wedi ymgasglu ynghyd i un ochr, yn edrych ar lestr arall oedd wedi bod yn llai ffodus na'r "Blodwen yn yr ystorm. Gwelai long hwyliau ychydig bellter oddiwrthynt, yn gorwedd bron ar ei hochr yn y dwfr, ac yn ymddangos mewn cyflwr enbydus iawn. "Mae hi'n debyg iawn i'r Gwalia'," clywai'r Capten, a safai gydag ysbien- ddrych yn ei law, yn ddweud wrth y mate a safai wrth ei ochr, a theimlai Harri ei galon yn rhoi naid o'i fewn wrth y dywediad, gan feddwl am Dafydd Glandon, druan. Beth os oedd ei gyfaill wedi colli ei fywyd yn yr ystorm? oedd y cwestiwn a ofynnai iddo'i hun. 'Dydi hi'n ddim math o ffit i feddwl gollwng cwch mewn môr fel hyn," ebe'r mate, "'does ganddo ddim siawns i gadw ar y wyneb."

"Ond fedrwn ni ddim edrych arnynt yn boddi," oedd ateb y Capten, "pwy ddaw hefo mi yn y cwch? Tri a minnau wnaiff y tro, ac fe gewch chwithau gymryd gofal y 'Blodwen,' William Jones."

Harri oedd y cyntaf i gynnig mynd, ond ysgydwai Capten Roberts ei ben. Na, 'rwyt ti'n rhy ifanc," meddai, "a 'rydw i wedi addo i dy fam i gymryd d'ofal di."

Gwelodd Harri wên wawdlyd yn chwarae ar wyneb William Jones wrth y geiriau hyn, ac apeliodd yn daer am gael mynd, nes o'r diwedd i'r Capten ildio. Yr oedd pob un o'r criw'n barod i fynd, ond detholodd y Capten dri at Harri, a chyda chryn anhawster y gollyngwyd y cwch drosodd, ac y cadwyd ef rhag taro'n erbyn y llong. Ond fe lwyddwyd, ac ymaith â hwynt ar eu hynt beryglus. Mor wahanol ydoedd mewn cwch ar y weilgi aflonydd rhagor nag ar y traeth. Teflid ef fel pluen gan y tonnau, a disgynnai weithiau i ddyfnder a'r tonnau fel mynyddoedd o'i gwmpas. Anodd oedd rhwyfo mewn môr mor aflonydd, ond wedi hir ymdrech, a mwy nag unwaith fod mewn perygl i'r cwch gael ei ddymchwel, cyrhaeddwyd yn ddigon agos at y llestr i weld i sicrwydd mai y "Gwalia ydoedd, a bod y dwylo wedi mynd am loches i'r man uchaf posibl ar y llong o gyrraedd y môr trochionog. Wedi gweld y perygl yr oedd criw y Gwalia" ynddo, rhwyfwyd yn fwy egnïol nag erioed, nes gallu mynd yn ddigon agos i daflu rhaff i'r trueiniaid. Peryglus i'r eithaf oedd mynd a chwch mor agos i'r llong, gan y gallai ton godi'r cwch a'i daro yn erbyn ei hochr " nes ei ddryllio'n chwilfriw. Ond yr oedd yn rhaid mynd yn agos iawn i daflu'r rhaff, ac nid ar y cynnig cyntaf na'r ail y llwyddwyd i'w thaflu i gyrraedd y dynion. Ond fe lwyddwyd, ac wedi gweld bod pen y rhaff yn ddiogel ar y "Gwalia," ciliwyd y cwch dipyn pellach yn ôl er mwyn diogelwch. O un i un daeth y dynion, druain, o'r llong ddrylliedig ar hyd y rhaff i'r cwch, a llawen iawn oedd Harri pan gyrhaeddodd Dafydd yn ddiogel, ac yr oedd llawenydd Dafydd yn sicr yn fawr, yn enwedig wrth weld Harri ar y cwch yn ei dderbyn. Y capten oedd y diweddaf i adael y llong. Sicrhaodd ef y rhaff am ei ganol, a thaflodd ei hun i'r eigion i'w dynnu i mewn i'r cwch gan ddwylo ewyllysgar er maint eu lludded. Cyrhaeddwyd yn ôl i'r Blodwen " yn ddiogel, ac yno chwiliwyd am bob diddanwch a chysur posibl i'r dynion a fuasai mewn cymaint cyni.

Erbyn hyn yr oedd y gwynt wedi lleddfu, er bod y tonnau'n dal yn derfysglyd, ac at yr hwyr trodd yr awel ryw gymaint o'u tu,—digon ffafriol iddynt allu lledu rhai o'r hwyliau, a cheisio gwneud am Plymouth i lanio'r dynion a achubwyd o'r Gwalia," ac i wneud Blodwen," dipyn o atgyweiriadau bychain ar y ar ôl difrod yr ystorm. Cyn iddynt gyrraedd i'r porth— ladd, clafychodd un o griw y "Blodwen,"—Sais o'r enw Robson, fel effaith gwlychu ac oeri yn yr ystorm,—a bu raid ei gludo yntau i'r ysbyty yn Plymouth a'i adael yno. Ni allai Capten y Blodwen" hwylio ymlaen yn fyr o ddyn, ac er llawenydd i Harri, cymrodd Capten Roberts Dafydd i lanw'r bwlch. Er ei fod wedi colli ei ddillad yn y "Gwalia," crefodd yn daer am gael hwylio gyda'r "Blodwen," ac addawodd Harri rannu ei ddillad ag ef hyd nes y cyrhaeddent ben y daith.

Ni chymrai'r mate yn garedig at y ddau fachgen, er y cymrai ofal rhag dangos hynny yng ngwydd y Capten. Ond clywodd Harri ef yn mwmian wrtho'i hun rywbeth am yr hen hogia Minymor "na" mewn tôn a arwyddai nad oedd yn rhyw bleidiol iawn iddynt. Rhoed Dafydd yng ngwyliadwriaeth y Capten yn lle Robson, ac yn hynny yr oedd yn ffodus. Ychydig a welai'r bechgyn ar ei gilydd gan y byddai'r naill yn cysgu pan y byddai'r llall yn gwylio oddieithr yn y dog-watch, pan y byddai'r holl ddwylo ar ddihun.

Nodiadau