Ynys y Trysor/Stori Peter Jones

← Yr Ymwelwyr

Ynys y Trysor gan Robert Lloyd Jones

Y Waredigaeth →

XIV. STORI PETER JONES

YR oedd tyrfa ar y lan yn disgwyl y cwch yn ôl. Codent eu dwylo a gwaeddent mewn llawenydd wrth weld y cwch yn agoshau, a rhedodd rhai ohonynt i'r dwfr i'w gyfarfod i'w dynnu i'r lan. Gwelai Harri fod y dyn gwyn yn cael ei barchu ganddynt, a thybiodd yn sicr mai rhyw genhadwr ydoedd.

Wedi glanio aeth Harri-yn ddigon swil, gan y teimlai ei hun yn wrthrych sylw cyffredinol—i fyny hyd lwybr gyda'r dyn gwyn, a'r brodorion yn canlyn. Wedi mynd rhyw ddeucan llath, daethant at ddarn o dir wedi ei glirio'n weddol lwyr o goed, ac yno 'roedd y pentref brodorol. Synnodd Harri'n fawr weld y lle mor lân a threfnus-by thynnod coed a gwiail yn sefyll yn rhesi trefnus, a llu o blant yn chwarae o'u cwmpas. Yma, wrth gwrs, syllwyd gyda chywrein- rwydd ar Harri; peidiodd y plant a'u chwarae, a daeth y merched i ddrysau'r bythynnod, ond aeth y dyn gwyn ymlaen heibio iddynt, dan amneidio ei ben a gwenu ar hwn ac arall, a chadwodd Harri wrth ei ochr. mynd drwy'r pentref, gwelodd Harri o'i flaen dŷ o goed-mwy a gwell ei ymddangosiad na bythynnod y pentref.

"Dacw fy nhŷ i," ebe'r dyn gwyn wrtho.

Wedi mynd i'r tŷ, ac eistedd a bwyta, heb i air gael ei ddweud rhyngddynt, ond yr hyn oedd yn angenrheidiol ynglŷn â bwyta, gofynnodd Harri i'r dyn gwyn,

"O ba ran o Gymru ydach chi'n dod? Ddaru mi fawr feddwl bod Cymro mor agos i mi."

Edrychodd y dyn ar Harri heb ddweud dim am rai munudau. Yn wir, yr oedd wedi syllu i'w wyneb ers pan oeddynt yn y tŷ, nes y teimlai'r bachgen braidd yn anghysurus gydag ef. Yna cododd ar ei draed, a chan dynnu o gist, y darlun o'i rieni a gollasai Harri o'r bwthyn, a'i ddal tuagat Harri, meddai,

"Ga i ofyn i chi gyntaf darluniau o bwy ydi rhain?"

"Fy nhad a mam ydynt," ebe Harri mewn llais hiraethlawn, gan feddwl, wrth weld y darlun, am ei fam yn ei chartref tawel dros y tonnau.

Bron na ollyngodd y dyn y darlun pan glywodd hyn. Safodd yn syth i fyny, gan lygad rythu ar Harri, nes y tybiodd (Harri) y bachgen ei fod yn dechrau colli i synwyrau.

"Machgen annwyl i," meddai'r dyn, gan roi naid at Harri, a thaflu ei freichiau am ei wddf a'i wasgu i'w fynwes. "Wyt ti ddim yn nabod dy dad? Dy dad ydw i. Dy dad."

Yna daliodd ef o hyd braich oddiwrtho, fel pe i edrych yn fanylach arno, ac wedyn gwasgodd ef drachefn i'w fynwes. Methai gan Harri sylweddoli'r hyn a glywai. Ei dad yn y fan hyn! Ei dad yn fyw, a hwythau wedi galaru mor hir amdano! Ni allai ddweud gair gan ei syndod,—yr oedd ei dafod fel pe wedi mynd yn ddiymadferth yn ei enau.

"Dywed i mi," ebe'r tad drachefn, wrth weld y bachgen yn fud, dwyt ti ddim yn llawen o weld dy dad? Ond, o ran hynny, 'dwyt ti ddim yn cofio dy dad. 'Doeddet ti ddim ond pump oed pan euthum oddicartref am y tro diweddaf. Ond dywed i mi, sut mae dy fam? Ydi hi'n fyw?

"Ydi," ebe Harri, "neu 'roedd hi pan gychwynais i oddicartref, ond mae hynny ers dros dair blynedd yn ôl. Mae arna i ofn ei bod hi wedi torri'i chalon wedi'n colli ni'n dau." Tra'n siarad, syllai Harri o hyd ar ei dad ac ar y darlun ohono a ddaliai yn ei law, fel pe'n methu credu mai ei dad ydoedd. Yr oedd cryn wahaniaeth rhwng y dyn a safai o'i flaen, ag ôl bywyd mewn hinsawdd boeth ar ei wynepryd, a'r morwr ieuanc, hawddgar, ddangosid yn y darlun. Ond wrth graffu, sylwodd Harri fod tebygrwydd hefyd rhynddynt —yr un llygad, yr un wyneb, a sylweddolai mai ei dad, y credid ei fod wedi boddi ers blynyddoedd, a safai o'i flaen. Teimlai hefyd rywbeth tumewn iddo'i hun yn tystio mai ei dad ydoedd. Tro'r bachgen oedd hi'n awr i ddangos ei lawenydd.

"O! nhad annwyl," meddai, gan daflu ei hun i'w freichiau," a dyma fi wedi cael hyd i chwi. Ond biti na fasa mam yma hefo ni, neu na fedrem ni fynd adref ati hi," a thorrodd i wylo'n hidl gan lawenydd a galar yn gymysg.

Wylai'r tad hefyd dan yr un teimladau, ond daeth cnoc ar y drws i dorri ar eu neilltuedd. Yr oedd ar rywun yn y pentref eisiau gweld "Pedru " fel y galwent Peter Jones, a rhaid oedd iddo fynd allan. "Aros di yma," ebe wrth Harri, dan sychu ymaith arwyddion yr wylo oddiar ei wyneb, "fydda i ddim yn hir. Mae gennym ni lawer i'w ddweud wrth ein gilydd." Ac ymaith ag ef, gan deimlo'i hun ddeng mlynedd yn iau ar ôl ei ddarganfyddiad.

Tra y bu allan, myfyriodd Harri'n ddwys ar ddigwyddiadau rhyfedd y dydd, a gwelai fod Rhagluniaeth yn gweithio mewn ffordd ddirgelaidd iawn. Ac wrth feddwl fel hyn, daeth iddo ryw ymdeimlad bod ei fam yn fyw, ac y caffai ei dad ac yntau fyw i ddychwel ati.

Pan ddaeth Peter Jones yn ôl, dywedodd wrth Harri, "Mae'r trigolion bron wedi dyrysu gan lawenydd wedi clywed dy fod yn fab i mi. Welaist ti erioed y fath firi sydd yn y pentref. Mi ddon yma wedi iddi nosi i ganu ac i ddawnsio o gwmpas y tŷ. Mi gei glywed canu pur wahanol i ganu Cymru.

Ac wedi iddi dywyllu, safodd y ddau Gymro, y tad a'r mab, yn nrws y tŷ, a chafodd Harri weld golygfa fythgofiadwy. Daeth y brodorion gyda fflamdorchau tuag yno, ac am ysbaid awr buont yn canu ac yn dawnsio ar y lawnt o flaen y tŷ i ddangos eu llawenydd. Ofer ceisio disgrifio'r ddawns na'r gân—rhaid eu gweld a'u clywed i ffurfio syniad amdanynt,—ond credai Harri eu bod wedi blino erbyn iddynt orffen eu perfformiadau, gan faint yr ynni roisant yn eu gwaith. Neidient i fyny, ymrolient hyd lawr, a phlygent eu cyrff i bob ffurf dychmygol fel pe na bai ynddynt esgyrn o gwbl. Ar y diwedd, siaradodd Peter Jones ychydig eiriau wrthynt; ac ar ôl rhoi tair bonllef fyddarol, a churo tympanau, aethant yn ôl i'w bythynnod, ac aeth Peter Jones a Harri i'r tŷ.

A'r noson honno, ymgomio am Finymor fu cyd-rhyngddynt nes i gwsg eu gorchfygu. Rhaid oedd Harri ddweud wrth ei dad hanes popeth ddigwyddasaf yn y pentref a'r ardal ers pan ymadawsai. Holodd ef am yr hen bobl a adwaenai ef yno, ac atebodd Harri bopeth iddo hyd y gallai.

"Ac yfory, mae hi'n rhy hwyr heno bellach," meddai Peter Jones, "rhaid i ti ddweud wrthyf sut y daethost i'r ynys, ac mae'n sicr dy fod dithau'n awyddus iawn wybod sut y deuthum innau yma, a hanes fy mywyd yma ymhlith y brodorion."

Yr oedd hynny'n ddigon gwir. Gwell lawer gan Harri fuasai clywed stori ei dad nag adrodd helyntion Minymor, ond dyna oedd dymuniad ei dad, ac ildiodd y bachgen i'w ddymuniad.

Drannoeth, wedi i Harri roi cyfrif manwl o'i fordaith anffodus yn yr Arfonia" (ond heb sôn am William Jones a Thwm Dafis, nac am ynys y trysor), adroddodd Peter Jones ei hanes ei hun rywbeth yn debyg i hyn: Yr wyf wedi bod yma ers tua phymtheng mlynedd, ac mae'n rhyfedd gennyf siarad Cymraeg gyda Chymro, a hwnnw'n fab i mi, wedi bod cyhyd heb siarad na chlywed gair o'r hen iaith.

Mi wyddost mai ar fwrdd y 'Maritana' yr hwyliais o Lerpwl yn brif swyddog. Cawsom fordaith eithaf hwylus a hapus hyd nes dod trwodd i'r Môr Tawelog. Yno aeth yn ddrwg rhwng y capten a rhai o'r dynion. Ni fyddai o ddiddordeb yn y byd i ti wybod yr achos o ddechreuad yr helynt; ond yr oedd peth bai o bosibl ar y Capten, ac yr oedd dau neu dri o ddynion anodd eu trin ymhlith y criw. Aeth y peth o ddrwg i waeth, a chyn pen llawer o ddyddiau yr oedd y dynion mewn gwrthryfel agored. Wrth gwrs, yr oedd raid i mi fel mate gymryd ochr y Capten. Dyn penderfynol ac ystyfnig ydoedd, ac yn hytrach na cheisio cymodi a'r dynion, mynnai eu gorchfygu. Bygythiodd eu dodi i gyd yng ngharchar wedi cyrraedd Awstralia. 'Doedd hynny'n ddim ond temtio'r dynion i ymddwyn fel na chyrhaeddai byth i Awstralia. Y diwedd fu i'r gwrthryfelwyr gymryd meddiant o'r llong, a phan ddeuwyd yn agos i ynys, dodwyd y Capten a minnau a'r is-swyddog ar yr ynys. Cefais gynnig ganddynt i aros ar y llong, ond ymuno â hwynt, ond yn naturiol gwrthodais. Eu bwriad oedd troi'n fôr-ladron. Gadawsant ein dillad i ni yn yr ynys, a chist fechan feddygol (medicine chest)—yn hyn o beth buont yn bur drugarog wrthym.

"Gwyddost trwy brofiad beth yw bywyd ar ynys unig, fel na raid i mi ddisgrifio i ti sut y bu arnom yno. Ni bu'r Capten fyw ond rhyw ddeufis. Un ai fel effaith poeni oherwydd colli ei long, neu trwy gael rhyw afiechyd dieithr, bu farw yno, a chladdwyd ef gennyf fi a'm cyd-swyddog. Wedi marw'r Capten, ni allem ddygymod a'r syniad o aros ar yr ynys. Nid oedd. ynys arall yn y golwg, ond credem fod llawer heb fod ymhell oddiyno. Felly, gan ddisgwyl dod ar draws llong, neu gael hyd i ynys arall fwy dymunol, dodasom bopeth oedd gennym, ynghŷd â bwyd a dwfr, yn y cwch, a hwyliasom ymaith i'r cefnfor.

Am ddyddiau, buom yn hwylio'n ddiamcan heb weld na llong nac ynys, a darfyddodd y dwfr. Un bore, yn fuan wedyn, pan ddeffrois o gwsg (cysgem bob yn ail er cadw gwyliadwriaeth) cefais fy mod fy hunan ar y cwch. Beth a ddigwyddodd i'm cyfaill—pa un ai ynteu syrthio i'r môr yn ddamweiniol, ynteu bwrw ei hun drosodd mewn anobaith neu amhwylledd a wnaeth, ni wn i, ond mae'n sicr mai i'r môr yr aethai rywdro pan yr oeddwn i yn cysgu.

"Cofiaf i mi ddioddef arteithiau oddiwrth syched, ond euthum yn anymwybodol, a'r peth nesaf wyf yn gofio yw dod ataf fy hun ar yr ynys hon, a thwr o'r brodorion yn fy nghylchynnu. Deallais wedyn sut y bu. Ymddengys i'r cwch gael ei ddwyn yma gan y gwynt a'r tonnau. Un bore, gwelwyd y cwch gan rai o'r dynion, yn nofio yn bur agos i'r lan, ac aed ato. Mawr oedd eu syndod i gael dyn gwyn—y cyntaf a welsent erioed yn cysgu'n dawel ynddo. Deuthpwyd â mi i'r lan lle y deuthum ataf fy hun yn raddol. Cofia mai gan bobl yr ynys y cefais yr hanes wedyn, a hynny ymhen blynyddoedd wedi'r digwyddiad—wedi i mi ddysgu eu hiaith.

Ond dyma'r peth rhyfedd yn yr hanes. Yr oeddwn i wedi colli fy nghof yn hollol. Nid oeddwn yn cofio pwy oeddwn, nac o ba le y daethwn nac hyd yn oed f'enw. Yr oedd y gorffennol fel pe wedi ei ddileu'n llwyr oddiar lechau fy nghof.

"Bu'r brodorion yn garedig iawn wrthyf. Ymddengys oddiwrth yr hyn a glywais wedyn, i mi ddod atynt ar adeg nodedig yn eu hanes. Yr oedd eu hen bennaeth newydd farw, ac ymrafael rhwng dau am gael cymryd ei le fel pennaeth. Pan gafwyd o hyd i mi yn y cwch, dywedodd rhyw henadur y gwrandewid ar ei lais, mai'r duwiau oedd wedi'm hanfon yno i lywodraethu arnynt. Nid wyf yn gwybod beth feddylient oeddwn, ond edrychent arnaf fel pe bawn ryw fod uwchraddol, os nad goruwch-naturiol. Diau fod fy nghyflwr gresynus yn ennyn eu tosturi tuag ataf, ond yn ddios, y syniad mai'r duwiau a'm hanfonodd yma i fod yn bennaeth ac i atal tywallt gwaed a'm hachubodd. Feallai mai fy mwyta a gawswn ganddynt onibai hynny, oblegid arferent fwyta cyrff eu gelynion y dyddiau hynny. Yn raddol adenillais fy nerth corfforol, ond ni ddaeth y cof yn ôl. Bum am gryn amser heb allu deall dim o'u hiaith, a thrwy arwyddion â'n dwylaw ar ein gilydd y deallem ein gilydd. Ond bob yn dipyn, deuthum i bigo i fyny rai o'u geiriau, fel ag i allu ymddiddan â hwynt. Gwelais eu bod yn edrych arnaf fel eu pennaeth, a bod fy ngair yn ddeddf yn eu golwg. Pan ddeuthum i yma, paganiaid oedd y bobl, a chanddynt lawer o arferion gwrthun ac aflan. Byddent yn mynd i ryfel yn bur aml â phobl sy'n trigo mewn ynys sy ychydig i'r gogledd oddiyma, ond maent bellach ers llawer blwyddyn yn gyfeillgar. Wedi i mi ddysgu'r iaith yn weddol, dechreuais sôn wrthynt am Iesu Grist, ond glynent wrth eu heilunod. Nid oedd y grefydd newydd yn tycio dim, er bod eu parch a'u hufudd-dod i mi'n parhau yr un. Ond, yr adeg honno, daeth haint difaol i'r ynys, fel y bu nifer mawr o'r trigolion farw. Gweddïent am i'r duwiau eu gwaredu, ond gwaethygu 'roedd y clefyd. Wyt ti'n cofio i mi ddweud bod criw y Maritana' wedi rhoi cist feddygol i ni yn yr ynys? Wel, 'roedd honno gennym yn y cwch, ac fe ddaeth i'r ynys hon. A thrwyddi hi yr ateliais y clefyd. Dechreuais weini ar y cleifion, a chynhyddodd fy mharch trwy fy llwyddiant. A dyna fu'r help mwyaf i'w cael i adael eu hen grefydd, a chofleidio'r grefydd newydd. Maent i gyd yn Gristnogion selog ers blynyddoedd. Diwrnod mawr oedd hwnnw pan losgwyd yr hen eilunod yn un goelcerth.

"Mi gei weld pan awn ni allan, dipyn o bethau eraill a ddysgais iddynt, ond dyma'r peth rhyfeddaf sydd gennyf i'w ddweud wrthyt. Bum yma am flynyddoedd yn byw gyda'r bobl hyn, wedi anghofio popeth o'm bywyd cyn i mi agor fy llygaid ar yr ynys hon. Mae'r dywediad yn dy daro fel un anhygoel, mi wn, ond mae'n ddigon gwir. A wyddost ti beth ddaeth a'r gorffennol yn ôl i mi? Wyt ti'n cofio rhai o'r dynion yn dod drosodd i d'ynys di ac yn cymryd darlun o'r bwthyn— y darlun a ddangosais i ti neithiwr? Wyt yn siwr. Daethant a'r darlun hwnnw i mi, a phan welais y darlun o'm hannwyl wraig a minnau, daeth y cyfan yn ôl ar darawiad. Cofiais fy nghartref yng Nghymru, a'm priod hoff a'm hunig fachgen, cofiais y fordaith yn y Maritana,' a daeth drosof ryw hiraeth angerddol am fy nghartref a'm hanwyliaid. Deuthum drosodd i'r ynys i geisio rhyw oleuni ar y darlun heb gael dim. Mae'r hiraeth wedi bod bron a'm llethu byth er hynny, a'r nos o'r blaen cefais freuddwyd anesmwyth a'm gyrrodd drosodd drachefn i'r ynys, lle y cefais di, fy mab, ymron marw. Llwyddais i achub dy fywyd heb ameu ar y pryd pwy oeddit, oblegid yr oedd y darlun gennyf ar y Maritana,' ac un o griw y llong honno a ddisgwyliwn i ei gael ar yr ynys. Ac y mae fy hiraeth am gartref yn fwy eto wedi dy gael di yma, ond sut i fynd adref nis gwn. Mae ar y bobl yma ofn i mi eu gadael, ac os wyf yn frenin arnynt, yr wyf hefyd yn garcharor iddynt."

Dyna'r hanes rhyfedd a glywodd Harri gan ei dad, a pharodd iddo gryn syndod.

Ond chawsoch chi ddim cyfle i fynd adref yn ystod yr holl amser y buoch yma?" gofynnodd.

"Dim o gwbl. Wn i ddim a yw yr ynysoedd hyn ar y chart, ond y maent yn sicr allan o lwybr trafnidiaeth. Ni fu yma'r un llong erioed, ac felly sut y mae modd mynd oddiyma?

Yr oedd y cwestiwn yn ormod i Harri allau ei ateb, ac eisteddodd mewn myfyrdod dwys, bron anobeithio unwaith eto y cai weld ei fam a'i gartref.

Gwelodd Harri lawer o bethau i'w synnu, pan aeth allan gyda'i dad i gael golwg ar yr ynys, ac i sylwi ar arferion y trigolion. Aeth ei dad ag ef y naill ddydd ar ôl y llall i weled rhyfeddodau newyddion, a chafodd ddigon o brofion bod arosiad ei dad ar yr ynys wedi bod o fendith fawr i'r trigolion.

Yr oedd yr ynys yn un fawr—lawer eangach na'r ynys y bu ef yn byw arni. Dywedai ei dad ei bod yn ugain milltir o hyd, ac yn ddeng milltir ar ei thraws, a golygai i fynd o'i hamgylch ar y môr dros hanner can milltir o daith. Nid oedd yn agos mor wastad a'r ynys fechan—yr oedd y mynydd-dir tua'i chanol yn codi i dros fil o droedfeddi o uchter, ac o ben y mynydd, pan na byddai niwl, gellid gweld o amgylch yr ynys. Yr oedd ynddi ddyffrynnoedd coediog, prydferth, ac afonydd yn llifo trwyddynt tua'r môr. O'i hamgylch yr oedd reef cwrel, ar yr hwn y torrai'r tonnau brigwyn, gan adael culfor tawel, dwfn, rhyngddo a'r lan. Amrywiai'r culfor mewn lled-gwelai ei fod mewn mannau yn hanner milltir o led ac mewn lleoedd eraill dim ond ychydig ddegau o lathenni; ond bod agoriad ynddo gyferbyn â cheg pob afon. Yr achos o hynny, fel y gwyddai, ydoedd nad all y pryfyn sy'n adeiladu'r graig fyw mewn dŵr croyw.

Yr oedd yn ynys doreithiog-prin bod angen i'r bobl weithio am eu cynhaliaeth, gan fod gwres yr haul a'r cyflawnder o law yn peri i'r tir ffrwythlon gynhyrchu'n rhagorol. Yr oedd y naill hanner iddi—yr hanner mwyaf agored i'r gwynt, yn goediog anarferol—prin y gellid gwneud llwybr drwyddynt mewn rhai mannau. Er nad adwaenai Harri lawer o'r coed, gwelai fod yn eu plith lawer o'r cocoanuts, banana, a mango,—welsai yn yr ynys arall. Yr oedd coeden arall, na welsai mohoni o'r blaen—coeden aruthrol yn gorchuddio darn eang o dir, a gwreiddiau lawer heblaw y prif wreiddyn o dan ei changhennau. Dywedodd ei dad wrtho mai'r banyan y'i gelwid. Ar yr ynys yr oedd cannoedd lawer o foch yn byw'n wyllt, ac er y lladdai'r trigolion lawer ohonynt i'w bwyta, nid aent yn llai eu nifer.

Teithiodd Harri lawer trwy'r ynys, naill ai ei hunan, neu yng nghwmni ei dad, yr hwn a eglurodd iddo lawer nas gwyddai o'r blaen am y defnydd a wnai'r brodorion o'r coed ymhob rhyw fodd. Rhyfeddodd glywed mai o risgl (bark) y goeden mango a roddai fwyd fel bara iddynt y gwnai'r trigolion eu dillad, ac mai dyna oedd defnydd y wisg oedd gan ei dad. Gwyliodd gyda diddordeb y brodorion yn tynnu'r rhisgl, yn ei guro i'w ystwytho a'i ledu allan. Yna sychent y defnydd— tappa, fel y galwent ef—yn yr haul, a throai'r gwres a'r goleuni ef i liw gwyn. Gallent ei liwio wedi hynny â thrwyth a sudd coed i wahanol liwiau.

Taith ddiddorol dros ben i Harri fu taith ym mad y brodorion o amgylch yr ynys ar hyd dyfroedd y Lagoon. Dewisodd ei dad bedwar brodor cryf i'w rhwyfo, a chymerwyd digon o luniaeth am rai dyddiau, gan y bwriadent gymryd eu hamser ar y daith i weld popeth o ddiddordeb. Hoff gan y bachgen oedd syllu trwy ddyfroedd clir y lagoon ar y cwrel prydferth canghennog ar y gwaelod a'r pysg amryliw yn ymsymud drwyddynt. Ar arch ei dad, neidiodd un o'r dynion dros y bwrdd, a rhoddodd arddangosiad o nofio a gwneud campau tan ddŵr i Harri na ddychmygasai'r bachgen eu bod yn bosibl. Wedi mynd rhyw ddwy filltir, daethant at glogwyn uchel ar lan y mor, ac ogof fawr ynddo. Aed a'r cwch i mewn i'r ogof am bellter a goleuwyd fflamdorchau i weld ardderchowgrwydd y graig oddimewn, a rhai o'r cerrig yn y nenfwd yn disgleirio yng ngoleuni'r fflam fel perlau drudfawr. Wedi mynd yn agos i ben arall yr ynys, gwelai'r bachgen graig fawr yn sefyll ychydig oddiwrth yr ynys yn y dwfr; ac fel y nesaent ati, gwelai ryw bethau rhyfedd ar y graig yn sefyll yn rhengau yn union fel milwyr, a thybiodd ar y dechrau mai bodau dynol oeddynt. Edrychent fel pa bai ganddynt bob un gôt ddu a llodrau gwynion. Wedi i'w dad ddweud wrtho mai adar elwid pengwyniaid oeddynt, y cofiodd ei fod wedi darllen amdanynt. Wedi mynd at y graig, cawsant fod yr adar mawr yn bur ddof—prin y symudent o'u blaen. Creaduriaid afrosgo iawn oeddynt yn cerdded, ond plymient (plunged) i'r môr a nofient yn urddasol fel adar dŵr yn gyffredin. Amcangyfrifai ef fod yno filoedd lawer ohonynt.

"Maent yma drwy'r blynyddoedd," eb ei dad, "ac mae digon o wrtaith (guano) ar y graig yma wnai'r tro i holl ffermwyr Minymor am oesoedd."

Cydolygai'r bachgen, a gresynai na bai modd mynd a llwyth ohono adref.

Ar y daith yn ôl ar hyd glan arall yr ynys, cafwyd eto olygfeydd prydferth—ambell glogwyn tal ac ogofeydd, ac ambell fau prydferth cysgodol gyda'r coed yn amgylchu glan y dŵr. O'r ochr hon, hefyd, gwelai Harri draw dros y don yr ynys fechan a fu'n gartref iddo am amser mor faith, ac edrychai'n hiraethlawn tuagati.

Ond yr hyn a dynnai sylw Harri'n fwy na golygfeydd yr ynys er mor ddiddorol oedd y rhai hynny—oedd y brodorion a'u dull o fyw. Yr oedd tŷ ei dad wedi ei wneud o goed yn ddestlus, yn debyg i bungalow, gyda math o verandah o'i amgylch. Bythynnod crynion oedd gan y brodorion wedi eu gwneud o bren y bambw gan mwyaf, a dail llydain y palmwydd yn do arnynt. Gwelodd y gwnaent frethyn o'r cocoanut yn ogystal ag o goeden y mango. Yr oedd rhyw ddefnydd—fibre—yn tyfu yn gylch am y cyswllt rhwng y gangen a'r cyff, a gwnaent o hwn y matiau y cysgent arnynt. Gwyddent nodweddion a gwerth y gwahanol goed a phlanhigion dyfai ar yr ynys, a dysgodd y bachgen lawer oddiwrthynt. Diddorol iawn iddo oedd eu gwylio'n coginio eu bwydydd. Ei dad, fel y deallai, a'u dysgodd i'w goginio—ei fwyta'n amrwd y byddent gynt. Eu hoff gigfwyd oedd cig y moch redai'n wyllt yn y goedwig, a rhostient ef ar dân coed. Gwnaent dwll yn y ddaear yn ymyl y tân, i grasu'r yams a'r taro, —y gwreiddiau maethlon gaent yn y ddaear, a blasus odiaeth oeddynt wedi eu paratoi felly. Y cocoanut oedd y goeden y gwnaent fwyaf o ddefnydd ohoni. Rhoddai hi iddynt fwyd a diod, heblaw y defnydd gwisg. Tyfai'r coed hyn ymhob man hyd yr ynys i uchter mawr—yn brennau syth, diganghennau, gyda thusw o ddail a ffrwythau ar eu blaen. Yn wir, tyfai'r coed hyn mewn rhai mannau ar y reef cwrel—lle bynnag yr oedd ychydig ddaear wedi sefyll ar ben y graig, gwelid y coed cocoanut yn tyfu, a'r dwfr yn golchi eu rhan isaf. Os am brawf nad oedd ar yr ynys dymhorau fel yn ein gwlad ni, nid oedd ond eisiau edrych ar goeden y cocoanut, oblegid gwelid ffrwythau o wahanol liwiau—gwyrdd a melyn a brown ar yr un goeden—praw ei bod yn wanwyn, haf, a hydref arni ar unwaith. Brown yw lliw y ffrwyth aeddfed, fel y gŵyr pob bachgen fu mewn ffair. Gwyddai Harri am ddiod flasus y ffrwyth anaeddfed—cofiwch iddo ddarganfod hynny drosto ei hun pan ar yr ynys arall. Gwyddai'r brodorion hynny hefyd, a dringent y coed yn fynych i gael y ffrwyth gwyrdd. (Nid oedd angen dringo am y ffrwyth brown, oblegid fe ddisgyn, fel afal aeddfed, i'r llawr.) A medr y brodorion i ddringo'r coed hyn barodd fwyaf o syndod iddo o ddim a welodd ar yr ynys. Cyfrifai ei hun yn gryn gampwr yn y gelfyddyd o ddringo coed cyn gweld y brodorion wrthi—efe, fel y cofiwch, oedd y pen campwr yn y cae eithin ym Minymor—ond wedi eu gweld yn dringo, teimlai nad oedd i'w gymharu â hwynt. Bron na ellid dweud y cerddent i fyny'r coed fel y gwelir gwybed ar fur neu ffenestr. Cymerent wib ar hyd y llawr at y goeden, ac yna, gan afael amdani â'u dwylo, a dal eu cyrff yn ôl, fel ag i gael gwadnau eu traed yn erbyn y goeden, aent i fyny o gam i gam mewn byr amser gan symud traed a dwylo bob yn ail. Wrth weld Harri'n cymryd diddordeb yn eu campau, gwnaent orchestion anhygoel o'r bron yn y coed i'w foddhau.

A'r un modd drachefn yn y dwfr, yr oeddynt yn gallu nofio fel pysgod a gwneud pob math o gampau yn nyfroedd y lagoon. Suddent i'r gwaelod, a dygent gregyn prydferth, a chwrel cywrain ei ffurf i fyny oddiyno. Sylwodd Harri'n arbennig ar y cregyn, a dywedodd wrth ei dad y credai fod perlau ynddynt. Nid oedd ei dad wedi meddwl am y posibilrwydd o'r blaen, ond wedi hynny aed ati i gasglu cregyn, a dodwyd hwy i sychu yn yr haul, nes ymagor ohonynt eu hunain, ac yna gwelwyd fod Harri'n gywir yn ei ddamcaniaeth. Darllenasai ryw dro fod yn well gadael i'r cregyn sychu yng ngwres yr haul, ac agor ohonynt eu hunain, nag i neb eu hagor, gan fod hynny'n niweidio'r perl oddimewn. Ac ymhob cragen caed perl gwerthfawr. Wedi darganfod gwerth y cregyn, casglwyd nifer mawr ohonynt, a'r brodorion yn cynorthwyo'n ewyllysgar. Er nad oeddynt o werth yn y byd i neb ar yr ynys, gellid cael pris da amdanynt, pe deuai cyfle i fynd a hwy i wlad wareiddiedig.

Un diwrnod, pan yr oedd nifer o'r dynion yn y dwfr yn casglu cregyn, a Harri mewn cwch yn eu gwylio ac yn derbyn y cregyn ganddynt, yn sydyn clywodd floedd "Mao oddiar y lan. Gwyddai mai'r gair brodorol am siarc ydoedd "Mao." Neidiodd ar ei draed yn y cwch, a gwelai ryw ugain llath oddiwrtho don fechan ar wyneb y dwfr, a llun rhywbeth yn ymsymud yn y dwfr odditani, ac yn dod yn brysur tuag ato. Gwelsai hyn unwaith o'r blaen yn y bau yn yr ynys arall pan yn ymdrochi. Pan glywyd y waedd, brysiodd y nofwyr am y lan, ond gwelai Harri fod un oedd mewn perygl yn cyrchu am y cwch a'r siarc ar ei ôl. Pan oedd y dyn dychrynedig yn yr act o afael yn ochr y cwch, gwelai Harri'r siarc yn troi drosodd i gymryd gafael yn ei goes (rhaid i'r siarc droi felly i gydio â'i safn mewn rhywbeth, gan mai ar yr ochr isaf i'w ben y mae ei safn.) Plygodd Harri dros ochr y cwch, a phan oedd y pysgodyn yn agor ei safn, hyrddiodd flaen ei rwyf i mewn iddi gyda'i holl nerth. Bu raid iddo ollwng ei afael o'r rhwyf ar frys, neu buasai wedi mynd drosodd i'r dwfr ar ei ben, ac o bosibl wedi cyfarfod y dynged yr achubasai'r nofiwr druan rhagddo. Yr oedd dagrau diolchgarwch yn llygaid y brodor tlawd pan ddaeth i'r cwch yn crynu gan ofn, ac o'r dydd hwnnw yr oedd Harri'n fwy arwr nag erioed yng nghyfrif y brodorion.

A pheth arall dynnodd sylw Harri'n arbennig oedd y gwasanaeth crefyddol ar yr ynys. Fel yn ynysoedd eraill Môr y De (ac y mae yno, fel y gwyddoch, gannoedd lawer ohonynt) paganiaid mewn dygn anwybodaeth oedd y brodorion cyn dyfod tad Harri yno. Addolent dduwiau pren o waith eu dwylo eu hunain, ac yr oedd ganddynt deml i'r prif dduw. Ond fel y dywedwyd yn stori Peter Jones, enillodd hwynt i gofleidio Cristnogaeth. Chwalwyd y deml, a dechreuwyd adeiladu addoldy. Gan na wyddai Peter Jones sut i ysgrifennu iaith y brodorion, ni allai eu dysgu i ddarllen, ond dysgodd hwynt i ganu, a chyfieithodd rywsut fel y gallai rai o'r adnodau a gofiai i iaith yr ynys, a gwnaeth ryw lun o eiriau iddynt i'w canu ar rai o hen donau annwyl Cymru. Oblegid yr oedd Peter Jones yn gryn gerddor, ac yn hoff iawn o ganu, fel y rhan fwyaf o forwyr cymdogaeth yr Aber. (Eu hoff bleser, pan fyddai nifer o longau'r Aber mewn porthladd dieithr fyddai cydgyfarfod ar fwrdd un o'r llongau i ganu emynau Cymraeg ar nos Saboth.)

A dyna le rhyfedd i Harri oedd yr addoldy diaddurn y Saboth cyntaf iddo ar yr ynys. Clywed y tonau a glywsai ym Minymor ers llawer dydd yn cael eu canu ar eiriau hollol ddieithr iddo, a gweld y gwasanaeth yn cael ei ddwyn ymlaen yn hollol fel y gwneid gartref, ond bod yr amgylchiadau yn hollol wahanol—yr iaith yn ddieithr iddo, a'r wynebau duon mor wahanol i'r rhai welsai gynt ym Minymor. Ond yr oedd yr un ysbryd yno, ac ysbryd y peth byw ydoedd hwnnw. Er mai syml oedd y gwasanaeth, teimlai Harri fod yno wir addoliad, ac os rhywbeth, fwy o ddifrifwch a pharchedigaeth yn nodweddu yr holl gynulleidfa nag a welsai yn ei gartref.

Penderfynodd y diwrnod hwnnw y mynnai ddysgu i'r bobl ddarllen, wedi dysgu'r iaith. Ar y tywod y dechreuodd gynnal ei ddosbarth, gan dorri'r llythrennau yno â'i fys, a dysgu'r plant i'w swnio a'u hysgrifennu. Wrth gwrs, ffurfiau'r llythrennau yn y wyddor Gymraeg â ddysgodd iddynt, ac nid oedd unrhyw sain yn iaith yr ynys na ellid ei gyfleu trwy'r ffurfiau hynny. Gallodd wneud sialc yn ddiweddarach o'r cwrel, ac ysgrifennu â hwnnw ar bren wedi ei dduo. Gofidiai nad oedd ganddo bapur glân a phwyntil, ac addunedai, os byth y cai ddychwel i wlad wareiddiedig, y mynnai anfon llyfrau i'r ynyswyr. Bu llwyddiant mawr ar yr ysgol, a dysgodd i nifer dda ddarllen.

Aeth yr amser heibio'n gyflym i'r bachgen gyda'i dad, er y deuai aml don o hiraeth dwys am ei fam dros ei ysbryd. Ai tybed ei bod yn fyw? oedd ei gwestiwn mynych iddo'i hun. O! na bai gyda hwynt ar yr ynys, neu na chai wybod eu bod ill dau yn fyw. Meddyliai hefyd yn aml am ei hen gyfaill, Dafydd, a dychmygai'r hwyl a gaent gyda'i gilydd ar yr ynys pe bai yno.

Ni bu Harri'n ddieithr i'r ynys fechan wedi mynd at ei dad i fyw. Wedi bod rhyw ddeufis ar yr ynys fawr, cafodd ganiatâd ei dad i ymweled â'i hen gartref, ac i aros yno am rai dyddiau; a rhwyfwyd ef drosodd gan y brodorion. Arosodd yno rai dyddiau i wneud dipyn o drefn ar ei eiddo yno. Teimlai ryw hoffder neilltuol at yr ynys a fu'n gartref iddo am gyfnod mor faith, er gwaethaf y gors afiach. Yr oedd wedi arfer cymaint i fod ar ei ben ei hun, fel y dymunai aros mewn neilltuedd am rai dyddiau cyn dychwelyd at ei dad. Wedi gwneud trefn ar y tŷ cyntaf (Bwlchglas fel y galwai ef), aeth tua'r tŷ newydd (Glandon oedd ei enw ar hwnnw), ac ar y ffordd daeth ar draws cenfaint o foch. Pan oedd yn mynd heibio iddynt, ac yn meddwl am Dic, gwelodd un o'r genfaint yn rhedeg tuag ato. Dic ydoedd, wedi ei adnabod, ac yn dangos cymaint o lawenydd wrth ei weld ag a all mochyn. Canlynodd Dic ef ar ei daith, a glynodd wrtho tra bu yn yr ynys. Wedi bod yno am wythnos, aeth yn ôl i'r ynys arall yn ei gwch ei hun.

Yr ail dro iddo fynd yno, ymhen deufis arall, cafodd Dic yn y cut a wnaethai iddo, ac yn amlwg yn dioddef oddiwrth ryw anhwyl. Erbyn trannoeth, yr oedd wedi trengi, a theimlai Harri'n ddwys wrth gloddio twll i gladdu'r unig gyfaill gawsai ar yr ynys. Fel hyn, bob rhyw ddeufis, âi Harri drosodd i'w gartref cyntaf am ychydig ddyddiau o lonyddwch a seibiant, a dychwelai wedi adnewyddu'i nerth at ei dad a'r brodorion.