Ynys y Trysor/Yr Ymwelwyr

← Bywyd ar yr Ynys

Ynys y Trysor gan Robert Lloyd Jones

Stori Peter Jones →

XIII. YR YMWELWYR

OND wedi cyrraedd i'r bwthyn, cafodd ei alw'n ôl mewn dull sydyn a brawychus o'i fyd breuddwydiol at amgylchiadau ei fywyd ar yr ynys. Wedi agor drws y bwthyn, gwelai fod rhywun wedi bod yno. Yr oedd digon o arwyddion bod rhywun wedi bod yn symud y pethau o gwmpas, ac yn chwilota'n ei gist. Safodd yn syn pan sylweddolodd hyn. Pwy allsai fod wedi bod yno? Ar y cyntaf meddyliodd am ei hen elynion, William Jones a Thwm Dafis, ond cofiodd eu bod hwy'n ddigon pell oddiyno. Ai tybed mai rhai o drigolion yr ynys fawr a fu yno? Os mai ie, diolchai nad oedd ef yno ar y pryd. Hyd y gwelai, ar gipolwg frysiog o amgylch, nid oedd dim wedi ei gymryd oddiyno, ond o sylwi'n fanylach, canfu fod un peth—peth diwerth i bawb ond ei hunan, ond amhrisiadwy yn ei olwg ef—wedi difiannu, a hwnnw ydoedd y darlun o'i dad a'i fam, a grogai ar y mur. Ni allai ddimad pam yr oedd hwnnw, yn anad unpeth, wedi ei gymryd.

Tipyn yn gythryblus ei feddwl ydoedd wrth ei osod ei hun i geisio cysgu, a chadwai'i feddwl terfysglyd gwsg oddiwrth ei emrynt. Po fwyaf y myfyriai ar y digwyddiad, cryfaf yn y byd y credai mai ymwelwyr o'r ynys gyfagos a gawsai, ac yn hyn yr oedd yn gywir. A gwell i ni egluro i'r darllenydd, cyn mynd ymhellach, sut y bu iddynt ymweled ag ef. Cofir i ni ddweud i Harri, pan yn y cwch yn ceisio croesi cwrs y llong yn y gobaith am waredigaeth, hwylio'n bur agos i'r ynys fawr, ac yn ddiarwybod iddo, gwelwyd y cwch gan rai o'r ynyswyr. Gwyliwyd ef yn dychwelyd y dydd dilynol i'r ynys fechan. Synnai'r brodorion fod neb yn byw ar yr ynys, a'r dydd dilynol, deuwyd yno i archwilio gyda'r canlyniad a nodwyd,—iddynt weld arwyddion digamsyniol bod rhywun yn preswylio yn y bwthyn coed, er iddynt fethu gweld y preswylydd.

"Curai ei galon tan ei fron, nes yr ofnai o'r bron iddynt ei chlywed."

Noson anesmwyth a gafodd Harri. Deffrodd o gwsg annifyr fwy nag unwaith gan dybied fod yr anwariaid yn y tŷ, a bore trannoeth yr oedd ar ei draed yn blygeiniol. Aeth i lawr i lan y môr, ac ar y tywod gwelodd ôl llawer o draed noethion. Rhaid felly mai'r ynyswyr fuasai yno, ond pam y cymerasent y darlun diwerth ymaith gyda hwynt? Ni allai feddwl am unrhyw esboniad ar hyn, er dyfalu mwy na mwy. Ond yn sicr, yr oedd pen arall yr ynys yn fwy diogel iddo, ac felly credai mai gorau po gyntaf iddo symud ei breswyl yn gyfangwbl yno. Yn wir, teimlai'n bur anesmwyth ei feddwl i aros yno'r diwrnod hwnnw rhag cael ymweliad. Ond y Sabboth ydoedd, ac yr oedd hyd yn hyn wedi ei gadw hyd y gallai, a mynnai wneud hynny'r tro hwn, onibai bod perygl uniongyrchol. Felly penderfynodd aros yno dros y Sabboth, ond edrychodd ugeiniau o weithiau yn ystod y dydd tua'r ynys draw, mewn ofn gweled badau'r anwariaid yn dod tuag ato. Ond cafodd heddwch; ni ddaeth dim, ac aeth i gysgu'r noswaith honno'n dawelach ei feddwl. A chan iddo fethu cysgu'r noson flaenorol, cysgodd y noson honno'n drwm ac yn hir; a phan ddeffrodd, canfu ei bod yn llawer o'r dydd. Brysiodd i gychwyn dros y tir am ei dŷ newydd, i gyrchu'r cwch i gludo popeth o'r hen fwthyn i ddiogelwch mwy y newydd.

Ni allai gychwyn heb daflu golwg tua'r ynys arall, ac er dychryn mawr iddo, beth welai o fewn llai na hanner milltir i'r lan, ond tri o fadau mawr yn llawn o ddynion, yn dod am geg yr afon fach. Cyfareddwyd ef gan yr olygfa, fel na allai dynnu ei lygaid oddiarnynt. Yna sylweddolodd yn llawn y perygl yr oedd ynddo. Yr oedd yn rhy hwyr i ddianc; byddent yn sicr o'i weld. Ond gallai ymguddio rhagddynt, a gwerthu ei fywyd mor ddrud ag oedd modd pe deuent o hyd iddo. Ciliodd oddiwrth y bwthyn gyda'i fwa a phastwn cryf yn ei law i ganol llwyn tew o goed, lle y gallai, rhwng y dail, weld y llwybr o'r lan i'r bwthyn heb fod ei hunan yn weledig. Teimlai y byddai'n ddiogel yno onibai iddynt wneud ymchwil manwl amdano. Curai ei galon tan ei fron nes yr ofnai o'r bron iddynt ei chlywed, pan y glaniodd y cychod, ac y daeth y dynion ohonynt. Siaradent yn uchel â'i gilydd, er na allai, wrth gwrs, ddeall yr un gair ddywedent. Daeth oddeutu eu hanner i fyny gyda'r afon tua'r bwthyn, tra'r lleill yn aros gyda'r cychod. Pasient o fewn ychydig lathenni i'w ymguddfa, a gallai weld eu bod yn ddynion tal, cydnerth, tywyll iawn eu crwyn, ond sylwodd nad oedd golwg agos mor ffyrnig arnynt ag a ddisgwyliasai weld, er eu bod yn cario rhyw fath o arfau na welsai ef o'r blaen eu tebyg.

Edrychent i bob cyfeiriad ac agoshaent at y bwthyn mewn distawrwydd. Ond yr hyn a dynnodd sylw neilltuol Harri oedd bod dyn gwyn yn eu plith, neu o'r hyn lleiaf, un llawer gwynnach na'r gweddill. Dyn tal, a'i wallt yn dechrau britho, a barf laes ganddo. Nid oedd gan y lleill wisg ond rhwymyn ynghylch eu lwynau, ond meddai hwn ryw fath ar wisg oedd yn efelychiad o wisg Brydeinig. Ai tybed mai carcharor ydoedd, a'u bod ar fedr ei gosbi mewn rhyw ffordd farbaraidd? Na, ni allai hynny fod, oblegid cerddai'n ŵr rhydd, a gwelodd Harri'n fuan ei fod yn wrthrych parch y dynion duon, ac yn debycach i bennaeth arnynt na dim arall. Yn ei law dygai rywbeth a ymddangosai i Harri fel y darlun a gollasai o'r bwthyn, ond ni allai ddweud i sicrwydd.

Aeth y parti i mewn i'r bwthyn, a buont yno am gryn amser. Clywai Harri sŵn siarad yn dod oddiyno, a thybiai mai ei absenoldeb ef oedd yn eu poeni. Pan o'r diwedd y daethant allan, gwelai Harri'r dynion duon yn mynd ymlaen i gyfeiriad canol yr ynys, ond A beth safodd y dyn gwyn yn ymyl drws y bwthyn. a glywai Harri yn y munud, ond y dyn gwyn yn mwmian canu'r hen don a glywsai ganwaith yng Nghapel Minymor" Bryn Calfaria."

A mwy na hynny. Bron na thybiai mai ar y geiriau Cymraeg y canai hi. Bu agos iddo ymuno o'r d'ryslwyn yn y ddwy linell olaf,

"Pen Calfaria,
Nac aed hwnnw byth o'm cof "

ond cafodd ddigon o hunan-feddiant i ymatal.

Pwy allai'r dyn gwyn fod? oedd y cwestiwn ddaeth i'w feddwl. Ai tybed mai Cymro ydoedd? Gwrthodai'r syniad fel un amhosibl. Rhaid mai ei ddychymyg byw ef oedd wedi cydio'r dôn a ganai'r dyn wrth y geiriau a glywsai ef ar y dôn gartref. Ac eto, pwy ond Cymro allsai ganu'r hen dôn? os nad oedd gan yr ynyswyr ryw fesur tebyg iddi. Tra yr ymresymai Harri'r broblem newydd hon, gwelodd y dyn gwyn yn mynd yn arafaidd ar ôl ei gymdeithion, ac wedi ysbaid pur faith, daeth yr holl gwmni heibio iddo'n ôl at y badau, a thybiai Harri glywed sŵn siom yn nhôn y dyn gwyn pan yn mynd heibio iddo. Yn fuan wedyn, gwelodd y badau yn cychwyn yn ôl, ac wedi iddynt fynd ddigon pell, daeth allan o'i guddfan gan dynnu anadliad dwfn o ollyngdod fod yr ymwelwyr wedi ymadael.

Wedi gweld yr ynyswyr, ni theimlai arno gymaint o'u hofn, yn enwedig wedi gweld y dyn gwyn yn eu cymdeithas. Rhaid eu bod yn dra gwahanol i'r ynyswyr y darllenasai ef amdanynt. Yr un pryd, penderfynodd na ddeuai mor aml i'r hen fwthyn i aros, a pharatodd i symud ychwaneg o'i bethau oddiyno i'w dŷ newydd, gan adael yn yr hen yn unig y pethau trymaf a mwyaf anhylaw i'w symud. Ar ei ffordd yn ôl trwy'r ynys y tro hwn, daeth ar draws cenfaint o foch yn pori. Ffoisant ar ei ymddangosiad, ac ni wnaeth ymgais i ladd yr un, gan nad oedd agos mor hoff o gig ag y bu. Ond gwelodd fod un porchell bychan yn methu dilyn y lliaws. Wedi mynd ato a'i godi, gwelodd ei fod wedi torri'i goes. Aeth ag ef adref yn ei freichiau, a'r mochyn yn gwichian yn enbyd gan boen ac ofn, ac wedi cyrraedd y tŷ, er na wyddai ddim am waith mil-feddyg, rhwymodd goes y mochyn gystal ag y gallai, a dododd ef i orwedd ar swp o ddail crin yng nghongl yr ystafell. Yr oedd yn amlwg yn fuan fod y driniaeth wedi lliniaru'r boen, oblegid cysgodd y mochyn yn dawel. Gweinyddodd Harri arno'n ofalus am rai dyddiau, a daeth y mochyn i fod yn bur gartrefol yn y bwthyn, ac yn gyfeillgar iawn â Harri, fel pe bai'n sylweddoli'r drugaredd a wnaethai ag ef. Dilynai ef o gwmpas y tŷ, pan âi ynghylch ei orchwylion. Cymrodd y bachgen yntau ddiddordeb yn y creadur. Llawen oedd o ryw gymdeithas wedi bod cyhyd heb un o fath yn y byd. Aeth ati i wneud cut iddo i gysgu'r nos yn ymyl y tŷ. Daeth y mochyn cyn hir i adnabod ei enw; dim ond i Harri alw Dic" arno, deuai ato o ba le bynnag y digwyddai fod. Daeth moch gwyllt eraill i droi mwy o gwmpas Harri, ac i beidio dianc rhagddo, ac wedi mabwysiadu Dic, anodd oedd ganddo feddwl am ladd yr un mochyn.

Er ei fod wedi gorffen y tŷ newydd ers cryn amser, parhai i wneud rhyw welliantau arno ac ynddo, fel y gwawriai syniadau newydd ar ei feddwl. Ac un darganfyddiad roes fawr foddhad iddo oedd ffordd i gau tyllau yn ochrau y tŷ rhwng y coed. Gwyddai mai math o garreg galch oedd y cwrel, ond aeth cryn amser heibio cyn iddo feddwl y gallai ddefnyddio'r cwrel i amcanion calch. Ond un diwrnod, digwyddodd wneud tân coed yn agos i dwr o gerrig cwrel sychion, a chraswyd y cerrig heb iddo amcanu hynny. Pan ddaeth glaw wedi hynny, canfu'r cerrig yn mygu ac yn chwalu'n llwch. Gwelodd y gallai yn y ffordd honno-drwy eu crasu, a'u gwlychu wedyn-gael calch i blastro muriau ei dŷ, a gwnaeth hynny, nes gwneud y tŷ'n glyd. Gwnaeth do da o frigau a dail i'r tŷ, a'r unig ddiffyg mawr ar ei breswyl oedd nad oedd ynddo ffenestri. Ni allai wneud rhai gan nad oedd ganddo ddigon o wydr, ac felly nid oedd dim i'w wneud i gael goleuni ac awyriad, ond gadael darn ysgwar ar ffurf ffenestr yn agored ar ddwy ochr i'r tŷ, a'u gorchuddio â chaeadau (shutters) pan ddeuai ystorm.

Nid aeth Harri i'r hen fwthyn am gryn amser wedi ymweliad yr ynyswyr-dim ond unwaith gyda'r cwch i gyrchu rhai o'i bethau oddiyno. Ond meddyliai lawer am y dyn gwyn a welsai, a thynnai rhyw chwilfrydedd ef yn aml i ben y bryn uchel i edrych tua'r ynys draw. Disgwyliai weld y badau ar y môr, neu'n glanio ar ei ynys, ond nid oedd dim arwydd ohonynt. O'r diwedd anturiodd, gyda Dic y mochyn wrth ei draed, i'r hen fwthyn, a chafodd bopeth fel y gadawsai hwynt. Nid oedd arwydd bod neb wedi croesi'r rhiniog yr holl amser, ac os bu ymwelwyr, nid oedd dim wedi ei gymryd oddiyno.

Wedi hyn daeth yn amlach i ben gorllewinol yr ynys, er y cadwai wyliadwriaeth fanwl rhag i'r ynyswyr ddod a'i ddal yno. Ac un diwrnod, wrth fynd i edrych am yr hen fwthyn, bu i rywbeth dynnu ei sylw yn y gors ar fin ei lwybr, gyda'r canlyniad iddo ymdroi mwy yn ei hymyl nag y gwnaethai hyd hynny. Ei arferiad oedd brysio heibio iddi, a chadw mor bell oddiwrthi ag oedd modd. Ond y tro hwn, fel y dywedwyd, torrodd ar ei arfer dda. Erbyn iddo gyrraedd i ben y bryn yr ochr draw, teimlai rhyw gryndod dieithr yn gafael ynddo, a beiai ei hun am ei ffolineb yn aros cyhyd yng nghymdogaeth y gors afiach. Aeth ymlaen tua'r bwthyn, a theimlai ei hun yn gwaethygu bob cam o'r daith. Erbyn iddo gyrraedd, teimlai ei draed yn ei ollwng, a da oedd ganddo gael taflu ei hun ar y llawr, mewn poenau dirfawr,—rhyw gur yn ei ben fel pe bai bron hollti. Gorweddai ar lawr dan riddfan, ac heb awydd symud i wneud na bwyd na dim iddo'i hun, nac i gymryd sylw o gwbl o Dic ffyddlon, yr hwn a droai o'i amgylch, yn methu dirnad, mae'n debyg, beth oedd y mater ar ei feistr. Yn y prynhawn, syrthiodd y bachgen i drwmgwsg. Ni wyddai am ba hyd y cysgodd, na sut y deffrodd; ond pan ddeffrodd, gwelodd dri dyn dieithr yn y bwthyn-—dau ddu o'r ynys, a'r dyn gwyn a welsai o'r blaen. Ond yr oedd mewn gormod o boen i synnu nac i ddychrynu rhagddynt. Nid oedd ond hanner-ymwybodol, ond gwelai'r tri yn sefyll ac yn ei wylio, a phan ysgydwodd, plygodd y dyn gwyn i lawr, a dododd ei law'n dyner ar ei dalcen.

"O! mam bach, 'rydw i 'n sâl," ebe'r bachgen, dan riddfan. "O! 'mhen bach i," a llithrodd yn ôl i dir anymwybodolrwydd.

Dywedodd y dyn gwyn rywbeth wrth y ddau arall, ac aethant allan o'r bwthyn. Yr oeddynt yn ôl yn fuan gyda dail a gwreiddiau, a bu'r tri'n brysur yn paratoi rhyw gyffyr gyda hwynt, a rhoisant beth ohono i'r bachgen i'w yfed. Pan ddeffrodd eilwaith ymhen rhai oriau, teimlai lawer yn well—yn wir, yr oedd y boen wedi mynd. Edrychai'n syn ar y dynion dieithr, ond nid oedd eu hofn arno bellach. Daeth y dyn gwyn a rhywbeth iddo i'w yfed, ac yfodd yntau heb ofni dim brad. Amneidiodd y dyn gwyn ar i'r ddau arall fynd allan, ac wedi iddynt fynd, daeth y dyn gwyn ato, a chydag edrychiad caredig, meddai wrtho,

"Rydach chi'n well, on'd ydach chi?"

Trodd y bachgen ddau lygad syn arno, ac meddai, "Beth! Ai Cymro ydach chi?

"Ie, siwr, Cymro glân gloyw fel chitha. Ond rhaid i chi beidio siarad llawer nes byddwch chi'n well."

"Ond 'rydw i'n teimlo iawn. Mae'r ffisig roisoch chi i mi wedi fy ngwella i."

"Rhaid i chi ddod drosodd hefo ni i'r ynys arall fory. Does yma ddim lle iach efo'r gors 'ma. Ond fuoch chi ddim yma'n hir?"

"'Rydw i yma ers yn agos i dair blynedd."

"Tair blynedd! Gymaint a hynny. Mae'n syn na b'asan ni wedi'ch gweld chi, a ninna mor agos, ac mae'n fwy o syndod na fasa chi wedi marw yma.

Mi fu rhai o'r bobol acw'n byw yma flynyddoedd yn ôl, ond o achos y gors fe fu'n rhaid iddynt fynd oddiyma." Bu'r dyn gwyn a'r brodorion yn gweini'n garedig ar Harri nes yr oedd yn ddigon cryf i fynd gyda hwy i'r ynys arall. Nid oedd yn fodlon i fynd gyda hwy nes iddynt addo y caffai ddod yn ôl i'w ynys ei hun pryd y mynnai.

Pan oedd ar fedr cychwyn yn y cwch gyda'i ffrynd newydd, cofiodd am Dic, y mochyn, a mynnai gael mynd yn ôl i edrych amdano. Waeth i chi heb," ebe'r dyn gwyn, mi fu o gwmpas y bwthyn am dipyn pan oeddech chi'n sâl, ond mae o wedi troi'n fochyn gwyllt yn ei ôl, mae'n sicr, bellach."

Ac felly, mynd fu raid heb Dic.