Yr Awen Barod/At y darllenydd

← Yr Awen Barod

Yr Awen Barod gan William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth) golygwyd gan John William Jones

Rhagair →

AT Y DARLLENYDD.

UN o hogiau tref Caernarfon oedd WILLIAM THOMAS EDWARDS (Gwilym Deudraeth). Yno y ganed ef Tachwedd 21, 1863, mewn tŷ yng nghanol rhes o dai o'r enw Hen Walia. Meddai ef ryw dro fel hyn, "Rwy'n Wilym o'r Hen Walia." Symudodd ei rieni oddi yno i breswylio i Benrhyndeudraeth pan nad oedd ef ond plentyn. Cafodd ychydig addysg yn ysgol ddydd y Penrhyn, ond yr Ysgol Sul ydoedd y Coleg gorau a gafodd erioed meddai. Gan fod ei dad yn gapten llong meddyliodd Gwilym am fynd yn llongwr fel ei dad a'i frodyr, ac aeth am fordaith ond blinodd ar y gwaith. Trodd wedyn i'r chwarel, a dechreuodd rybela yn y Gloddfa Ganol, Blaenau Ffestiniog, ond blinodd wedyn.

Ymhen ysbaid o amser cafodd waith ar Lein Bach Porthmadog a Blaenau Ffestiniog. Bu yn orsaf-feistr yn Nhanybwlch a'r Dduallt neu Rhosllyn. Cyfansoddodd lawer o englynion pert yn y cyfnod dedwydd hwnnw. Mewn cae gerllaw stesion y Dduallt yr oedd mul Siâms Rhosllyn yn pori, ac mewn llythyr at gyfaill dywedodd Gwilym fel hyn, "Pan oeddwn yn ymboeni gyda'r 'Mesurau Caethion' yr oedd mul yr hen Siâms yn mwynhau 'Tragwyddol heol' ac wrth ei weld yr adeg honno y cyfansoddais yr englyn hwn a ddaeth yn weddol adnabyddus wedyn:

Y MUL.

"So well he'll sing a Solo-in the field
With a full crescendo;
Rolling in ending you know,
A tender rallentando!"

Un tro cariai Gwilym lamp yn ei law, a gofynnodd Isallt iddo fel hyn, "Ha fardd, ble'r ei di â fo?" Atebodd yntau, "I ben hwn erbyn heno."

Cefnodd ar y Dduallt ac aeth i weithio i Lerpwl, ac yno y cartrefodd wedyn. Priododd â Miss Harriet Williams, o Lanferres ger yr Wyddgrug. Bu iddynt bedwar o blant, ond un ohonynt a erys yn fyw heddiw, sef Mrs. Knott, Southampton. Byr fu ei gystudd a bu farw yn ei gwsg Mawrth 20, 1940, yn 77 oed. Claddwyd ei lwch ym mynwent Allerton, Lerpwl.

Bardd yr awen barod ydoedd, a lluniodd gannoedd o englynion, a'r rhan fwyaf ohonynt yn fyrfyfyr. Englynion yn y cywair llon ydynt gan mwyaf. Difyr ydoedd gwrando arno yn eu hadrodd. Byddai wrth ei fodd yng nghanol ei gyfeillion, yn enwedig ar gae yr Eisteddfod Genedlaethol. Pan fyddai yn ei hwyliau gorau diddanai bawb o'i gwmpas. Trwy ei farw ef collodd Cymru werinwr diwylliedig. Yng ngeiriau Anthropos: "Marsiandiwr perlau ydoedd, na welir eto ei debyg."

Cefais stoc dda o'i englynion ganddo o dro i dro, yn arbennig wrth ohebu â'n gilydd dros gyfnod o 35 mlynedd.

Dymunodd arnaf gyhoeddi cyfrol o'i englynion wedi ei farw. Cefais ei bapurau i gyd gan Mrs. Edwards, a diolchaf iddi am hynny. Ymgais i gyflawni ei ddymuniad ydyw y gyfrol hon. Ceisiwyd dethol rhai o'i englynion gorau. Mawr yw fy nyled i'r Dr. T. Gwynn Jones am bob cynhorthwy, ac am "Ragair" mor hapus, ac i Mr. J. W. Thomas, B.A., am help lawer a charedigrwydd mawr.

Cyhoeddwyd cyfrol o'i waith o'r blaen yn dwyn y teitl "Chydig ar Gof a Chadw." Bwriadwyd cyhoeddi cyfrol yn fuan ar ei hôl a rhoddi yr englyn canlynol ar yr Wyneb ddalen:

Mi rois 'chydig o'r brigyn-i'ch hudo,
A chedwais y bonyn;
Ni ches hedd o achos hyn
Heb ychydig bach wedyn.

Gelwir y gyfrol hon "YR AWEN BAROD," ac os daw ychydig elw oddi wrthi, gofelir am brynu maen teilwng i nodi man bedd yr hen wladwr hoff.

Gŵyl y Banc, 1943.JOHN W. JONES.