Yr Awen Barod/Rhagair

← At y darllenydd

Yr Awen Barod gan William Thomas Edwards (Gwilym Deudraeth) golygwyd gan John William Jones

Cynnwys →

RHAGAIR.

DIAU fod cannoedd o Englynwyr o bob math i'w cael hyd heddiw yng Nghymru, a llawer iawn o bersonau, heb fod yn englyna eu hunain, eto'n mwynhau'r ffurf honno ar brydyddiaeth, hyd yn oed er na byddant, efallai, yn cymryd diddordeb mewn llenyddiaeth yn yr ystyr fydd yn digwydd taro chwaeth y sawl a arfero'r term. Yn wir, wrth ddarlledu dro yn ôl, gofynnodd Kate Roberts, yn gymwys iawn, a yw'r diddordeb mewn englynion, wedi'r cwbl, yn ddiddordeb mewn Llenyddiaeth. Efallai yn wir, nad yw, ac eto, clywais un gŵr y sydd, od oes undyn, yn gyfarwydd iawn â Llenyddiaeth gyffredinol, yn dywedyd na byddai Cymru yn Gymru iddo ef pe na bai ynddi mwy un Englynwr i'w gael, na neb a fedrai fwynhau englyn.

Wrth reswm, nid yn y ffurf yn unig y mae'r rhinwedd, canys y mae digon o englynion eithaf cywir, yn ôl y rheolau, na ddifyrrent neb. A pha beth ynteu yw'r rhinwedd y sydd yn y math hwn o bennill, er dyddiau epigramau'r Groegiaid hyd heddiw bron ym mhob gwlad lythrennog? Cytunai pawb, ond odid, mai un rhinwedd yw ei fod yn gwta, ond nid yw hynny'n ddigon chwaith. Cyfarfüm unwaith â gŵr bonheddig o'r Alban, a fedrai Gymraeg, ac a gasglodd gannoedd o englynion. Mynnai ef mai yn y ffurf honno y ceir y pethau gorau yn Gymraeg, ac mai eu rhinwedd hwythau yw eu gwirionedd, eu cynildeb a'u hapêl at bawb

"Mewn gwlad a thref, cynefin
Ei gwir praff a'i geiriau prin,"

meddai, gan ddyfynnu englyn rhywun i'r "Ddihareb." Diau fod rhesymau eraill, ond y mae cryn lawer i'w ddywedyd dros syniad y gŵr dysgedig hwnnw.

Dyma gasgliad eto o waith Englynwr adnabyddus, a ddangoswyd i mi gan fy nghyfaill y Golygydd. Perthynai'r awdur hwn i'r to o Englynwyr a wnaeth lawer, yn y ganrif ddiwethaf, i ledu apêl yr Englyn, yn enwedig drwy ei gloi â llinell â blas yr iaith gyffredin arni. Hyd y gwelaf i, yn y peth hwnnw y mae atyniad y rhan fwyaf o'r englynion a geir yn y casgliad hwn. Gwir mai methiant fydd englyn a ddiweddo'n wan, ond pan na bydd ynddo, megis, ddim ond diwedd, ni bydd y gamp arno ond bechan. Nid oedd Gwilym Deudraeth, mwy na rhai o'r englynwyr a fu o'i flaen, yn ofalus iawn am y gweddill o'r pennill, ond anaml y methai ei gloi yn drawiadol. Yn wir, gwelir yn eglur mai'r clo fydd y rheswm am ambell englyn. Er enghraifft, englyn i ŵr "heb fod yn llawn llathen"—

"Dawn synnwyr dyn ni sonia—yn y bedd
Am iawn bwyll na graddfa;
Cydorffwys yn gymwys ga
John Sam a'r genius yma."

Ffordd fwy anghynnil o ddywedyd, "Ni sonnir yn y bedd am bwyll na gradd" yw paladr y pennill, a lwc oedd mai John Sam oedd enw'r gŵr nad oedd yn "llawn llathen.

Y mae yn y casgliad hwn hefyd ddigon o dystiolaeth mai'r gynghanedd oedd prif ddiddordeb y prydydd, a bod y diddordeb hwnnw'n ddigon cryf'i beri iddo hepgor eglurder, a hyd yn oed ffurfiau'r iaith lafar, pan fyddai hi'n galw. Y mae'n fwy na thebyg mai ceiff neu ceith, nid ca, a ddywedasai'r bardd ar lafar. Ni ddylid beio gormod arno am ddilyn ffurfiau y tybid yng nghyfnod ei ieuenctid ef eu bod yn gywirach na ffurfiau byw Cymraeg Cymreig. Nid rhaid synnu chwaith ato am fethu deall pam y dywedir diwaetha, diwetha, dwetha, er na ddywedodd neb erioed diweth yn lle diwedd. Anawsterau fel hyn oedd achos ei ddirmyg digrif ef at "geiliogod y colegau," chwedl yntau. Yr un diddordeb mewn cynghanedd sy'n cyfrif am droseddau eraill o'i eiddo, nad rhaid eu nodi yma, yn erbyn iaith y werin, ac am gymysgedd sy'n peri i ddyn feddwl am y peth a elwid gynt yn wers facaronig," pethau megis "A pha le mae y full moon"? a "Put me in Ynys Patmos."

Pa beth bynnag yw'r farn gymwys ar chwaeth at bethau o'r fath, ac ar ba fesur o'r chwaeth honno y mae diddordeb yn yr Englyn yn dibynnu, fe wnaeth Gwilym Deudraeth ddigon o englynion llwyddiannus i'w osod ymhlith yr epigramyddion, a theifl y casgliad hwn oleuni diddorol iawn ar hanes a safonau'r peth a elwir weithiau yn "llenyddiaeth werinol" yng Nghymru, heb sôn am safonau cymdeithasol, gwleidyddol a chrefyddol y peth a elwir yn "ddiwylliant Cymreig." Yr oedd un gamp arbennig ar Wilym Deudraeth—gwelai a chyfaddefai rai o'i wendidau ei hun, fel gŵr a welai ddigrifwch rhai o'i nodweddion, ac ymddengys i mi nad oes wenwyn ym machogrwydd ei eiriau am eraill. Y mae ei ddisgrifiadau o ddyddiau ei ieuenctid, ei atgofion a'i edifeirwch, yn rhagori, ac ambell fflach mewn un llinell, megis "Baw a dim yw'r byd yma," yn dangos gweledigaeth, ar dro, sy'n awgrymu'r peth a allasai fod, ac yn tirioni "beirniadaeth."

ii: vii: '43.T.G.J.