Ystorïau Bohemia/Y Ffliwt

← Rhagymadrodd

Ystorïau Bohemia gan Jaroslav Vrchlický wedi'i gyfieithu gan T. H. Parry-Williams

Yr Hen Wraig →

YSTORÏAU BOHEMIA.

Y FFLIWT.
(Gan Y. VRCHLICKÝ.)

FRY ym mynyddoedd yr Apenninau safai mynachlog unig. Ymgodai ar ymyl creigle serth oerlwm a di-goed, a thywynnai'r haul i lawr yn ddidrugaredd ar y muriau llwydion. Yr oedd rhywbeth arbennig yn perthyn i'r fynachlog hon; o'i mewn trigai Duw a Diawl yn gytûn. Ymguddiai Duw yn allor yr eglwys, Satan yng nghell y prior ar ei fwrdd ysgrifennu, a thu ol i'r darlun (Duw a ŵyr i ba ysgol y perthynai) a arddangosai demtiad Antwyn Sant, testun dewis arlunwyr lawer, a driniwyd yn ysmala iawn gan Tenier a Tassaert ac yn ffansïol iawn gan Schon a Bosch, ac a roes trwy Callot i'r byd Hoffmann, bardd campus y cawgiau aur a'r trwythi dieflig, ond sydd heddyw wedi ei anghofio'n anniolchgar.

Ymysg yr angenfilod amryfal a ddawnsiai'n arswydol ogylch y meudwyaid tlawd, sanctaidd, fe geid, mewn congl ar ei gwrcwd, lyffant mawr, gwyrdd, â thrwyn fel pig aderyn, a chŵydd gwyn mawr ar ei wddf. O'r tu ol i'r llyffant hwn cyrcydai Satan weithiau, ac heb ei weled syllai drwy lygaid y llyffant nid efallai ar Antwyn Sant yn ei lieinwisg, ond ar y prior byw a'i dylwyth meudwyol.

Rhaid i mi ddywedyd bod Satan ers amser maith wedi hen flino yn ei gornel ddistaw. Yr oedd y prior yn ŵr crefyddol iawn, a llusgai'r myneich eiriau eu gweddi oriol yn aml yn gysglyd ddigon. Yr oedd eu poeni â meddyliau cnawdol yn beth rhy gyffredin erbyn hyn fel y dechreuodd Satan gywilyddio o'i blegid—ac eto mynnai ymddifyrru. Lawer tro caeodd gyda chlep ddalennau llyfr gwasanaeth y prior ddengwaith dan ei drwyn, ond gyda thawelwch stoicaidd agorodd y prior y llyfr am y ddeuddegfed waith a nodi man y weddi â llyfrnod oedd a chroes yn ei ganol rhwng dwy galon fflamllyd—rhyw gofarwydd tyner, y mae'n debig, "o'r byd"—wedi ei brodio â pherlau. Mynnai'r Diawl ei berswadio'i hun mai peth plentynnaidd fyddai cau'r dalennau y ddeuddegfed waith, ond eto rhaid oedd iddo gywilyddio, oherwydd, ac efe eto heb gynyddu llawer mewn rhyddhad, ofnai'r groes. Ni buasai ef yn rhyw fodlon iawn i addef hyn, ond dywedaf ef wrthych chwi'n gyfrinachol.

Yn y fynachlog hon trigai hefyd fynach ieuanc. Buasai Shelley, y bardd hwnnw oedd yn lladmerydd calon dyn, yn ei alw yn Alastor, yma gelwid ef yn syml y Brawd Cölestin. Gŵr mwyn, breuddwydiol ydoedd, ac yn sicr yn haeddu gwell ffawd na dihoeni rhwng muriau llwydion, moelion. Ni hoffid ef yn arbennig yn y fynachlog, ac yr oedd mor dawel, mor ostyngedig. Nid ymgeisiai am edrychiad cyfeillgar gan y prior, ac os cyfarfyddai â'r brodyr yn eu cerdded trist, llefarai ei "memento" wrthynt yn wylaidd—ond â gwyleidd—dra'r Efengyl, nid â gwyleidd—dra ffug-peth nad adwaenai ef.

Anodd dywedyd paham yr ymunodd Cölestin â'r fynachlog. Efallai mai rhaid oedd i hyn fod. Y mae dynion i'w cael a thyngedfenyddiaeth hen yn mynnu ei hawl yn eu bywyd, a chanol oes wedi ceisio'n ofer ei gadwyno trwy gred mewn Rhagluniaeth, a'r oes newydd trwy oleu gwybodaeth wedi ei ddallu ond heb ei wneuthur yn ddall. Yr oedd yn amlwg nad oedd Cölestin wrth ei fodd yn y fynachlog. Beth oedd Natur ogoneddus a hudol dlos iddo ef, heb gael syllu arni ond yn unig trwy ddellt ffenestr ei gell! Yr oedd y brodyr yn hen ac yn anghyfeillgar; efallai hefyd fod eu breuddwydion, a ddygasant gyda hwy dros y trothwy hwn, heb ddyfod i ben.

Yr oedd cell y brawd Cölestin yn gyfyng, diaddurn, a gwael. Yr oedd iddi, fodd bynnag, un fantais: yr oedd mewn hen dŵr, gweddill amddiffynfeydd yr hen amser gynt pan ddygai'r mynach ar ei wregys gleddyf ochr yn ochr â'i baderau a phan oedd raid iddo ufuddhau nid yn unig i alwad y gloch weddi ond hefyd i sŵn y gloch a'i galwai i ymladd yn erbyn minteioedd ysbeilwyr y mynydd. Y tŵr hwn, gyda'i un ffenestr wedi ei rhwyllo'n sicr, oedd nythfa holl freuddwydion y mynach ieuanc.

Un fatras oedd ei wely, Beibl a llyfr gwasanaeth ei lyfrgell. Ymddangosai popeth iddo'n oer a dieithr. Ond taflai'r olwg ar y mynyddoedd uwch ei ben ryw hud drosto a chreai yn ei enaid ryw angerdd breuddwydiol fel y gwnâi'r olwg ar wynepryd ei fam weddw amser maith yn ol.

A safai Cölestin wrth y ffenestr am oriau meithion, gan amlaf pan ymdywalltai harddwch y machlud dros y mynyddoedd a thanio'u hymylon tywyll â gwrid fioled, a phan ddisgynnai'r niwloedd, gan ymlusgo hyd y clogwyni ysgafellog, i lawr i'r dyffryn, yn ddisglair fel cawod o ddail rhos yng ngwrid yr hwyr.

A safai Cölestin am oriau meithion, meithion, ger y ffenestr—ac yn sydyn tennid copaon y mynyddoedd tywyll â melynwawr, fel llewych disglair goleu'r gogledd, a'r sêr pell yn crynu fel blodau gwynion ynddo. Mor hudol y tawelwch! mor freuddwydiol yr aroglau! Draw acw yng nghesail y mynydd-felly y meddyliai'r brawd Cölestin, lle'r ymddangosai'r cymylau a'r niwl, y sêr, y tonnau, a'r adar, draw acw yr eistedd rhyw dduwdod anwybod gan freuddwydio'i freuddwyd trwm, a alwn ni'n Natur, byd a bywyd, a'i lewych gwan yn crynu yn enaid dyn, fel pelydryn olaf y lloer wrth fachlud dros y mynyddoedd duon.

Yn ystod y dydd, yng ngwres yr haul, nid edrychai Cölestin tua'r mynyddoedd yr oeddynt mor brudd y pryd hwnnw—ymddangosent yn bendrist ac yn gystuddiol.

Dygaf ar gof unwaith eto i'r darllenydd, sydd wedi fy nilyn yn astud trwy freuddwydion y brawd Cölestin, fod Satan yng nghell y prior wedi hen ddiflasu arno'i hun. *** Dylwn ddywedyd bod y fynachlog yn dlawd iawn. Dibynnai'r myneich yn llwyr ar garedigrwydd pobl y wlad oedd yn trigo oddiamgylch iddynt. Ond yr oedd hynny'n ddigon. Yr adeg honno yr oedd pethau'n wahanol, ac yr oedd yr offeiriad a'r mynach yn fwy fyth mor sanctaidd yng ngolwg dyn â'r wennol a ehedai bob blwyddyn dan do'i fwthyn.

O bryd i bryd anfonai'r prior un o'r brodyr i'r mynydd. Rhoddai iddo ddau gydymaith y brawd Andreas, oedd yn fwy cyfarwydd â'r mynyddoedd na llawer ysbeiliwr, a hen asyn llwyd ac arno amryw fasgedi gweigion at gario bwyd. Swydd y brawd Andreas oedd arwain yr asyn. Efallai mai oherwydd hyn y galwai'r brodyr ei gydymaith llwyd yn "Andreas" hefyd, ac os dywedid, "Y mae Andreas yn dyfod o'r mynyddoedd," yr oedd pob un yn rhydd i gredu mai'r brawd Andreas a feddylid neu'r asyn neu'r ddau gyda'i gilydd. Hen fachgen grwgnachlyd oedd y brawd Andreas, ac ni byddai byth yn fodlon. Os byddai'n cerdded hyd y ffordd, poenai'r haul ef; os ciliai hwnnw tu ol i'r mynyddoedd, grwgnachai ar y ffordd garegog. Os deuai i ffermdai, achwynai ar y fynachlog, ac yn y fynachlog achwynai ar bobl y ffermydd. Nid oedd y prior call yn dymuno digio'r bobl trwy'r ymddygiad anghyfeillgar hwn, ac felly rhoes y swydd o ddelio â'r bobl i frawd arall, ac am fod pawb yn awyddus i ennill ffafr y pennaeth, dygai gydag ef bob amser ddarluniau, paderau, a chroesau i'w rhannu ymysg plant y ffermwyr, ac felly ennill ffafr y tad a'r fam.

Felly y dychwelai'r brawd Andreas i'r fynachlog, a'r basgedi'n llawn o ymenyn, cig o'r simnai, bara a bwydydd eraill, a phob hwyrddydd pan ddychwelai, swniai'r salmau'n llonnach yn y fynachlog a llosgai'r goleuadau'n hwyrach yn y ffreutur eang, wyngalchog.

Safai'r brawd Andreas unwaith yn rhagor wrth y drws gyda'i faich o fasgedi, gan ddisgwyl ei gymrawd. Aethai Andreas y mynach at y prior i dderbyn gorchmynion ynghylch y siwrnai newydd. Edrychai'r brawd Cölestin yn drist tua'r mynyddoedd. Teimlai hiraeth annirnad. Gwelai gerllaw yno'r asyn gyda'i lwyth basgedi. Meddiannodd awydd gwyllt ef i wybod calon y mynyddoedd, i anadlu'n ddwfn am unwaith yr awyr iach, i orfoleddu gyda'r ehedydd a gweled dynion unwaith yn rhagor, dynion byw ac nid y mwmïod sychlyd hyn oedd wedi suddo mewn meudwyaeth ac yn diferu gan darth-aroglau a gweddi. Ni phetrusodd o gwbl, ac am y tro cyntaf yn ei fywyd aeth yn syth at y prior, ac i mewn i'w gell heb rybudd na chyfarch.

"O dad," meddai wrtho, "y mae gennyf gais, cais angherddol, y cyntaf er pan ddeuthum yma. Gwrando arnaf, er mwyn Duw!

Edrychodd y prior yn syn arno, a dywedodd â thôn dawel, ond ceryddgar," Yr wyt yn pechu, fy mab, yn erbyn y drefn a'i holl reolau sanctaidd. Ni oddefir unrhyw gais i ti. Canys y mae mynegi cais yn meddwl dymuno rhywbeth, a gorchfygu'r ewyllys yw'r cam cyntaf at berffeithrwydd offeiriadol. Y mae'r cais yn esgor ar orchymyn, a'r gorchymyn ar allu."

Tawodd Cölestin, gwridodd, a lleithiodd ei lygaid. Ychwanegodd y prior: "Teimlaf gydymdeimlad â'th ieuenctid. Felly dywed dy gais; efallai y gallaf ei roddi iti; ond yn y dyfodol arbed fi, a phaid â gadael dy gell, heb dy alw trwof i gan yr Hwn yr ydym oll yn weision. annheilwng Iddo."

Mynegodd Cölestin ei ddymuniad yn floesg. Dymunai fyned gydag Andreas i'r mynyddoedd.

Ystyriodd y prior; yna, â llais dwys dywedodd, "Boed felly! Nid, efallai, oherwydd dymuno ohonof wneuthur d'ewyllys, ond oherwydd y deuai dy dro dithau i fyned allan heb gais. Dos felly gyda Duw, a dychwel dan Ei fendith." Penliniodd Cölestin gerbron y prior a gwlychodd ei law â dagrau poethion wrth ei hestyn at ei wefusau.

Ond ni ddeallai'r prior y dagrau hyn.

Aethant allan i'w taith. *** Ni buasai'r brawd Andreas erioed mor sarrug â'r tro hwn. Yr oedd ganddo, efallai, reswm da. Ofnai aflwyddiant y lawenydd dirgel, am nad oedd ganddo ddim i'w gludo, ond gorfoleddai'n rhy fuan. daith y diwrnod hwnnw, ac yn ei fryd taflai'r bai ar y gŵr da Cölestin. Fe'i teimlai hwn ei hun, am y tro cyntaf yn ei fywyd, efallai, yn orhapus. Ni all claf sy'n gwella wedi hir nychtod, neu ddrwg—weithredwr a ryddhawyd wedi blynyddoedd o garchar, deimlo'n hapusach. Teimlai fel pe creasid y byd er ei fwyn ef yn unig; tybiai weled ei enaid ymhobman, ym mlodau'r briallu ac yn adenydd yr eryr, a ymgollai uwch eu pennau yng nglas y nefoedd. Pe buasai heb ei rwystro gan ei safle a'i glog ddu, buasai wedi dringo ar ol y geifr oedd yn pori'r llwyni llus gwylltion ar y llethrau creigiog. Fflachiai ei lygaid, crynai ei ddwylo.

Yr oedd y brawd Andreas—y mynach a feddyliaf—yn ofni'n gywir. Yr oedd fel petai tynged ei hun wedi gofalu cloi drysau a dwylo'r ffermwyr oedd o'r blaen mor garedig, a theimlai'r brawd Andreas—yr asyn a feddyliaf y tro hwn, os gwelwch yn dda—y canlyniadau'n eglur ar ei gefn. Gallai'r hen fynach ofalu am ei achos. Ni ddygasai Cölestin ddarluniau na phaderau gydag ef; ni ddeallai ychwaith y gelfyddyd o ganmol dofednod ac anifeiliaid y ffermwyr a chwarae gyda'r plant. Yr oedd ei galon yn orlawn o swyn Natur, ei enaid yn fud gan syndod, a siaradai ei lygaid, ond ni ddeall y byd mo'r iaith hon, ac ni ddaw byth i'w deall. Yn fyr, rhaid oedd iddynt ddychwelyd gyda basgedi gweigion. Mewn ambell le, aethai pawb i'r dref, nid oedd neb gartref ond y plant a ysbïai'n chwilfrydig trwy'r ffenestri papurog ar y bodau dieithr.

Yr oedd y brawd Andreas mewn tymer ddrwg dros ben. Teimlai ei frawd llwyd o'r un enw Ymlusgent yn araf hyd y ffordd garegog, ddi-goed. Yr oedd Andreas yn flin a sarrug; chwiliai Cölestin yn ofer am ryw ffordd allan o labrinth ei feddyliau.

Y foment hon chwyddai'r llyffant trwyn caneri ei ben gwyn yn aruthrol ar y darlun yng nghell y prior, fel y mae'n arfer gan lyffaint a fo'n ymheulo ar ymyl pwll o ddŵr wedi cawod yn y gwanwyn. Ni sylwodd y prior ar hyn o gwbl, gan ddyfned ei fyfyr ar ei lyfr gwasanaeth.

Cyrhaeddodd ein pererinion o'r diwedd drum y mynydd. Yno tyfai ychydig flodau a llwyni. Bwriadent orffwyso am dro yma, yn flin gan y ffordd a'r tês. Ond O syndod! Yng nghysgod coeden, a'i dalcen ar y ddaear, gorweddai dyn, a'i ddillad yn garpiau. Yr oedd ynghwsg neu'n farw. Wrth ei ochr gorweddai ffliwt.

Murmurodd y brawd Andreas rywbeth am gnafon o bob math, a mynnai fyned yn ei flaen, yn union fel y Lefiad yn yr Efengyl, ond tystiai Cölestin dwym-galon mai ei ddyletswydd oedd ymgeleddu'r tlotyn oedd efallai'n farw. Cyfododd cweryl, a chafodd Andreas lwyd y fantais oreu ohono—gorweddodd i lawr yn rhydd a dilestair yng nghysgod y llwyn a phori draenen uchel, lasflodau. Gwrth-ddadleuodd y brawd Andreas yn hir, a haerai y dylid bod yn ystyriol, oherwydd gwyddai Duw, ond odid, i bwy i roddi cymorth. Er ei fawr syndod, fodd bynnag, dadleuai Cölestin yn dra egnïol y dylid codi'r tlotyn ar yr asyn a'i gludo i'r fynachlog i'w ymgeleddu. Ysgydwodd y dieithryn, troes drosodd yn sydyn, a chan riddfan yn boenus, agorodd ei lygaid. Yn sicr ddigon, yr oedd mewn dygn ymdrech ag afiechyd neu ag angeu. Plygodd Cölestin uwch ei ben a syllu ar ei wyneb. Wynepryd eithaf cyffredin heb nodwedd arbennig!

"Cerddor! Diogyn, fel miloedd ohonynt sy'n crwydro ar y mynydd," ebr Andreas yn sarrug.

A'r naill yn dal i wrthdystio, a'r llall yn arfer perswâd cryf gan roddi enghreifftiau o gariad Cristionogol, cododd ddau y gŵr dieithr ar yr asyn, ac wedi ei rwymo'n ddiogel cychwynnodd y garafan ar ei thaith tua'r fynachlog a ymgodai o'r niwl ar gopa'r mynydd oedd gyferbyn fel petai'n awyddus i wybod pa roddion gwerthfawr a ddygai Cölestin gydag ef.

"Dyma anrheg odidog!" ebr y brawd Andreas yn sarrug. Cododd Cölestin y ffliwt. Ni welsai erioed y fath offeryn; gwenodd; yr oedd yn amlwg fod y bib hon yn ei foddio. Cuddiodd hi'n ei fynwes, ond rhuthrodd Andreas arno yn wyllt ac eglurodd iddo y dylid trosglwyddo'r ffliwt i'r prior neu'n hytrach i'r fynachlog fel tâl am y treuliau a achosid gan ymgeleddu neu farw a chladdu'r gŵr anhysbys. I derfynu'r ddadl, dododd Cölestin y ffliwt ym mhoced gesail côt garpiog y gŵr anhysbys, a riddfannai'n boenus bob yn awr ac eilwaith gan agor ei lygaid.

Yn y cyfamser ymgasglodd yr holl frodyr a'r prior ar derras y fynachlog ar y grib, gan ddisgwyl yn hiraethus am ddychweliad y ddau Andreas. Yr oedd yr ymborth bron wedi darfod, a theimlai'r brodyr yn fwy nag erioed awydd anghenog i eistedd o flaen cwpanau a phlatiau llawnion yn y ffreutur oleuedig. Ond, y fath siomiant! Trwy'r drws daeth Andreas rif un yn guchiog, dygai Andreas rif dau ddyn dieithr ar ei gefn—cnaf meddw, dyna'r farn gyffredinol—ac yn olaf daeth Cölestin a'i ben i lawr a'i ddwylo ymhleth, ac arno gywilydd fel euog o flaen ei farnwr.

Syndod a dig ac achwyn,—dyna fu, a hynny'n ddibaid! Dim ymborth! Dim cig o'r simnai a hoffai'r brawd Kleofas gymaint; dim march-ysgall gardd yr oedd y brawd Zeno mor arw amdanynt, dim un melon, a'r brawd Sulpicius mor hoff ohonynt. Yn lle'r pryd bwyd a addawsid, dim ond cardotyn, bwndel o ddillad carpiog. O Gölestin, beth a wnaethost!

Lliniarodd y prior soriant y brodyr ag edrychiad llym. a chyda llymder mwy fyth yn ei wynepryd gofynnodd i Gölestin grynedig: "Pwy sydd gennyt yna, fy mab?" "Iesu Grist!"atebodd yntau, gan godi ei lygaid glasawyr at y prior.

Datseiniodd chwerthin ar bob llaw.

"Y mae'n gwirioni!--Peth fel hyn oedd i'w ddisgwyl!—Y mae'n cael hwyl am ein pennau!" Dyna'r geiriau a glywid o'i amgylch.

"Paid â chablu, fy mab," ebr y prior yn chwerw.

Nid wyf yn cablu, dad, ond dywedaf eto: Iesu Grist sydd gennyf. Oni ddywedodd Ef Ei Hun, Pa beth bynnag a wneloch i'r distadlaf o feibion dynion, i Mi y'i gwnewch? Yr oedd y tlawd hwn yn gorwedd ar ochr y ffordd garegog, yn ddiymgeledd, a gwres yr haul yn ei ddirboeni. Oni ddanfonodd Duw Ei Hun yn Ei drugarowgrwydd tragwyddol ni ato, i leddfu ei boenau? Ie, dad, hyd yn oed petawn yn euog o gabledd mwy fyth, dywedaf hyn,—yr oedd y drysau'n gaead i ni ymhobman yn unig er mwyn gallu ohonom ddwyn gyda ni yma y gŵr hwn sydd yn trengi. Petasai'n basgedi'n llawn o ymborth, ni allasem gynorthwyo, ond fel hyn yr ordeiniodd Rhagluniaeth bopeth yn ddoeth."

Aeth murmur ysgafn trwy reng y myneich. Yr oedd y prior ei hun bron wedi ei argyhoeddi. Ymhen ennyd, dywedodd:" Fy mab, yn ol trefn cariad Cristionogol, da y gwnaethost; ond y mae'r Ysgrythur yn dywedyd hefyd, Byddwch gall fel seirff. Onid yw'n bosibl mai cymryd arno y mae hwn? Pwy a ŵyr nad rhyw anturiaethwr ydyw a'i fryd ar ddyfod i'n mynachlog yn ysbïwr, ac wedyn ddisgyn arnom gyda'i gyd-droseddwyr a'n hysbeilio yn ein tlodi! Ond pa les ystyried, a hyn eisoes wedi digwydd! Boed hyn yn gosb iti, am iti weithredu heb fy nghaniatâd a'm cyngor i,—rhaid iti dy hun ymgeleddu dy ddyn cael yn ei afiechyd. Frodyr, dowch i'r weddi oriol!

Yr oedd y gwasanaeth yn drist a thrymaidd y diwrnod. hwn. Wrth arwain y canu gwelai'r brawd Zeno farch-ysgall aneirif mewn olew persawrus o'i flaen yn y llyfr gwasanaeth; ofnai'r brawd Sulpicius godi ei olwg ar yr allor; gwelai ymhobman felonau aur, anhygoel; tybiai'r gŵr da Kleofas ei fod yn arogleuo cig mwg yn lle'r tarth-aroglau. Ac mor ddigalon oedd y swper! Dim ond bara sych, maip, a hen gaws gwyrdd! A Chölestin oedd yn cael y bai am y cwbl.

Pan oedd y pryd bwyd digalon hwn ar orffen, hysbysodd y brawd Koch fod y dieithryn wedi marw.

Yna cyffro newydd, a chawod arall o geryddon am ben Cölestin. Ni allai'r prior ychwaith ymatal mwy, a grwgnachai'n hanner-hyglyw gan droedio'i gell: "Dim ond costau, costau dianghenrhaid!

Arosasai'r brawd Cölestin gyda'r claf hyd ei anadl olaf. Nid oedd ond prin wedi cau llygaid y dieithryn pan ddaeth rhyw deimlad rhyfedd ar ei warthaf—yr oedd fel petai'n teimlo awydd lladrata oddiar y Sancteiddiaf Ei Hun. Â llaw grynedig palfalodd hyd gorff y marw oedd yn oeri fwyfwy o hyd—o'r diwedd cafodd yr hyn a geisiai, a bu bron iddo orfoleddu'n uchel wrth dynnu'r hen ffliwt allan o boced gesail y gŵr dieithr. Dododd hi yn ei fynwes fel petai'n drysor gwerthfawr.

Crwydrodd o gwmpas fel hurtyn drwy'r dydd.

Claddodd y myneich y dieithryn wrth fur y fynachlog. Ond yn lle gweddïau danfonasant ar ei ol i'r bedd ymadroddion anghariadus a dyrnaid o bridd.

Noswaith bersawrus o haf ydoedd.

Safai Cölestin wrth ffenestr ei gell gyfyng gan edrych draw tua'r mynyddoedd. Ymagorai ei holl enaid fel blodyn Periw.

Ni buasai ffliwt erioed yn ei law—tynnodd hi allan yn chwilfrydig, fel plentyn a fo'n estyn tegan newydd, a cheisiodd, yn drwstan ddigon, ei gosod wrth ei wefusau a chodi a gostwng ei fysedd ar y tyllau. Anturiodd anadlu i'w cheudod. Ac wele! daeth sain bur feddal o'r ffliwt, gan nofio trwy awyr yr hwyrddydd, yn araf i gychwyn, fel pe dymunai ymdroi, yna darfu drachefn yn atsain dyner gan fynd yn ddistawach a gwannach—yr oedd fel cân alarch ar y llyn.

Synnodd Cölestin, a chynigiodd eilwaith, yn ddewrach a grymusach y tro hwn. Os oedd y sain gyntaf fel cwyn ddistaw, yr oedd hon fel cerydd, ac nid atseiniai yn raddol ond diweddodd gydag un chwibaniad treiddgar.

Tybiai Cölestin yn ei symlrwydd na allai bod dim arall, mai chwythu ei anadl i mewn i'r ffliwt oedd yr holl gelfyddyd, ac y gwnâi hi'r gweddill, ac felly chwythodd yn eofn i mewn iddi.

A dyna beroriaeth ddigyffelyb!

Ymddangosai holl farddoniaeth yr hwyrddydd hyfryd yn nhonnau'r miwsig cyfriniol hwn. Fel petai gwrid yr hwyr wedi ei wasgar dros y seiniau hyn! Dros y seiniau hyn a ymdoddai'n alarnad brudd a chrynu fel ysbrigau'r gwyddfid a ddringai o ardd y fynachlog rhwng hopys gwylltion hyd y mur, a'i flodau mawr amryliw'n llewyrchu trwy'r dellt i'r gell dywyll! Fel petai ellyll yn eistedd ar ymyl pob blodyn, yn wynnach nag ifori, tryloyw fel niwl! Ac ymddangosai pob un fel petai'n ysgwyd ei ben bach aur wrth fesur, a'r naill yn estyn ei law i'r llall a dawnsio'n nwyfus ar gareglau'r blodau cyfagos fel petai mil o löynnod byw'n eu siglo eu hunain yn y blodau! Daeth y nefoedd yn nês, ac aeth y mynyddoedd yn uwch a dwysach. Suganai'r ffrwd fel mewn breuddwyd wrth ymdroelli rhwng y clogwyni, ac fe'u hadlewyrchai'r creigiau tywyll eu hunain yn y tywod aur, dan wylio'i thaith fel gwarchodwyr mawr, a gwyro'n ddyfnach—disgleiriai'r llwyni meryw yn y gwyrddliw smaragdaidd, digyffelyb. A phob nodyn—fel petai wedi darganfod ei frawd! Y naill yn lliwiau cymylau'r hwyr, y llall yn arianlliw'r tonnau, ac un arall drachefn yng nghysgodion fioled y mynydd pell! Fe'i dyblai pob nodyn ei hun trwy ei atsain a suddai i gilfachau hen furiau'r fynachlog neu ddawnsio ar feddau mynwent y fynachlog yn ei chrwydr heibio i ffenestr liwiog yr eglwys A chanai Cölestin yr offeryn o hyd, o hyd.

Tybiai fod pob poen a gofid a gwae a bwysai arno yn ymadael ag ef trwy'r miwsig, Teimlai fel y gwnâi y bore hwnnw yr aeth am y tro cyntaf i'r mynydd, ond yn rhyddach, fel yr eryr yr eiddigeddai wrtho yr adeg honno, yn hapusach na'r briallu y gwelsai ei enaid yn eu caregl eiddil. Daliai i'w ganu ac edrych tua'r mynyddoedd, a'r haul yn machlud mewn gogoniant hudol y tu ol iddynt. Ymdoddai'r wlad o'i flaen yn llinellau llydain, lliwiog, disglair; yr oedd y ffrwd fel petai'n ymgodi o'r ceunant a lluchio i'w ffenestr gawod o feini onyx, perlau, a rhuddemau. Yr oedd rhuddliw'r hwyr fel môr; tyfai'r blodau gwyddfid mewn llestri grisial, ymgodai odalisciaid a sylffiaid ohonynt gan siglo'n gwmnïau hudol. Dros bobman seiniai nodau clir, hir, melodaidd a rhyfedd, cwynfannus, cynhyrfus ac ymbilgar, fel perlau cawod Fai yng nghoetlan blodau'r iasmin pan fo'r blodau'n niferus a phersawrus.

A daliai Cölestin i ganu'r offeryn—caeai llif y ffansïau o'i amgylch, fel llif dros un a fo wedi boddi—yr oedd rhywbeth anfarwol o dlws iddo ef yn y telori hwn, fel sŵn symbal a sain clychau. Yn raddol aeth y cwbl yn ddistawach, ddistawach, heb ddim ond y nos yn syllu i'w ffenestr â'i sêr-lygaid gwlithlawn, rhyfedd.

Safai'r brawd Kleofas ar y trothwy fel un a fai wedi caregu. Syrthiodd y ffliwt o law Cölestin a hysbysodd Kleofas â llais gwannaidd orchymyn y prior: "Yr oedd Cölestin i ymddangos ar unwaith yn yr ystafell fwyta a'r ffliwt gydag ef."

Cafwyd prawf ffurfiol. Wedi ymgolli yn ei ganu, anghofiasai Cölestin y weddi hwyrol yn llwyr, a pheth oedd waeth, fel y dywedai'r prior, torasai ar fyfyr y lleill â'r miwsig Satanaidd hwn. Disgwyliai'r brodyr, oedd erbyn hyn wedi chwerwi yn erbyn Cölestin, mewn llawenydd maleisus am ddedfryd y prior. Tybiai ef ar y cychwyn fod Cölestin yn gallu canu'r ffliwt, ond addefodd hwnnw'n onest na wyddai ddim am ffliwt cyn hynny, a'i fod yn credu nad oedd angen dim ond chwythu i mewn iddi. Chwerthin cyffrous y brodyr oedd yr ateb iddo. Ystyriai'r mwyafrif ef yn rhagrithiwr; credai eraill yn ei symlrwydd, ond ofnent fod rhywbeth goruwch-naturiol yn y canu. Ystyriodd y prior yn hir. Yr oedd wynepryd gonest Cölestin yn ei amddiffyn yn llwyr. Y diwedd fu i'r prior gyhoeddi'r ffliwt yn eiddo'r fynachlog a'i rhoddi i'r brawd Kleofas i'w chadw, gan orchymyn iddo beidio â gadael i neb ei chael, neu o leiaf i Gölestin, oedd erbyn hyn wedi ei anfon allan.

Treuliodd Cölestin noson ddigwsg. Swniai'r miwsig hudol yn ddibaid yn ei glust. Yr oedd yn ddiwrnod tywyll a niwlog drannoeth. Yr oedd tymer Cölestin fel eiddo dyn a fo wedi treulio'r nos mewn cyfeddach. Teimlai ryw wacter dychrynllyd yn ei enaid. Ymddangosai fel dieithrddyn yn yr eglwys ac yn ei gell. Llosgai rhyw hiraeth annirnad ynddo; ofnai siarad, ac eto gwyddai mai poeni am y ffliwt yr oedd.

Daeth yr hwyr eilwaith, yn drist ac annifyr. Ymwisgai'r mynyddoedd yn eu clog o niwl, fel gweddwon galarus. Cerddai Cölestin yn ol ac ymlaen yn ei gell a'i freichiau ymhleth. Gwingai rhyw feddwl ynddo, ac fe'i poenydiai â thân uffernol.

Y ffliwt! Dim ond y ffliwt!

Yna clywodd guro ysgafn ar y drws.

Agorodd, ac yn yr adwy hanner-tywyll safai un o'r brodyr. Yr oedd yn rhy dywyll iddo allu adnabod ei brydwedd, ond yr oedd ei ffurf yn debyg i eiddo Kleofas.

"A oes eisiau imi ddyfod at y prior eto?" gofynnai Cölestin yn syn.

Yn lle ateb, dododd y mynach ei fys ar ei wefus a thynnodd allan odditan ei abid—y ffliwt. Beth arall a allasai fod a phwy arall ond Kleofas, ceidwad y ffliwt, traflyncwr mawr cig mwg?

"Kleofas! Frawd!" llefai Cölestin yn llawen. "Y mae un felly sy'n cydymdeimlo â mi—un sydd heb f'anghofio—sy'n barod i ddwyn arno'i hun lid y prior a'r brodyr er fy mwyn i! Diolch iti, frawd—tybiwn bob amser dy fod yn elyn i mi; maddeu, frawd, maddeu! O lawenydd, fy ffliwt!"

Estynnodd ei law am yr offeryn dihafal.

Amneidiodd y mynach arno i fod yn ddistaw, ac estynnodd y ffliwt iddo. Cyn i Gölestin allu diolch iddo, diflanasai yn nhywyllwch y neuadd.

Yn ei gyffro, angofiasai'r gŵr da Cölestin fod y brodyr wedi ymgynnull yn y côr ers cryn amser. Daliai i gredu na allai'r mynach mud hwnnw fod yn neb amgen na Kleofas. Nid oedd lle i ddim yn ei ymennydd ond i'w ffliwt.

Symudodd at y ffenestr a chanodd.

Yr oedd y gerdd yn drist a galarnadol, fel petai'n cynganeddu ag ysbryd yr hwyr. Dylifai ocheneidiau gwasgedig a dagrau ataliedig drwyddi yn ffrwd lawn; cwynai miliynau o eosau eu gofid ynddi. Yn sydyn newidiodd y miwsig yn rhuthr gwyllt y carnifal, yn llawenydd cyfeddach ofer, yn chwerthin gwallgofrwydd. Ni wn am ba hyd y canodd Cölestin, ond y tro hwn Kleofas oedd a ddaeth yn gynddeiriog fel teigr i'w lusgo gerbron brawdle'r prior. Yr oedd rhywbeth amgen na dirgelwch yn y cwbl. Tystiai Kleofas iddo fario'i gell a sicrhau'r ffliwt ar y mur cyn dyfod i'r gwasanaeth. Cadarnhâi'r brodyr a'r prior ei hun hefyd iddynt weld Kleofas yn yr eglwys. Haerai Cölestin iddo gael y ffliwt yn ol gan Kleofas ei hun. Yn y diwedd, rhoddwyd y bai ar Gölestin; nid oedd neb yn barod i'w goelio. Gwelsid Kleofas gan bawb, ond nid oedd neb wedi gweld Cölestin. Ond dyna syndod a ddaeth ar bawb, pan aethant i gell Kleofas a gweld y ffliwt yno ar y mur!

Yr oeddynt wedi eu syfrdanu. Dododd y prior ei law ar ei dalcen fel petai'n chwilio yno am ryw feddwl rhesymol. Syllai'r brodyr y naill ar y llall, fel petaent wedi disgyn o'r lleuad a disgwyliai Cölestin yn boenus i rywbeth ddigwydd. Estynnodd y prior y ffliwt oddiar y mur a dug hi i'w ystafell. Cludwyd Cölestin gan ddau o'r brodyr i garchar y fynachlog i fyw ar ei ben ei hun ar fara a dwfr nes iddo egluro sut y cafodd y ffliwt a sut y dysgodd ei chanu, ac felly ddwyn ei benyd am anufuddhau ohono ac esgeuluso'r gwasanaeth yn yr eglwys.

Daeth y nos. Ni wyddai Cölestin hynny. Yr oedd yr ystafell a wasanaethai fel carchar y fynachlog, bob amser yn dywyll. Yr oedd yr unig ffenestr yn union dan y bargod, ac wedi ei rhwyllo'n drwm. Yr oedd y drws ar agor, ac yn yr hanner—gwyll ymddangosodd y brawd Kleofas. Gan fwmian rhywbeth yn sarrug yn ei farf, gosododd lestr llawn o ddŵr a darn o fara ar fainc Cölestin, crogodd lamp fechan bridd ar y mur moel, a throes i fynd. Ceisiodd Cölestin siarad ag ef, ond caeodd y drws ar ei ol heb yngan gair a throes yr allwedd yn y clo. Yr oedd Cölestin druan yn unig drachefn.

Fe'i taflodd ei hun ar y fainc dlawd i gysgu. Dechreu ofer! Daeth drychiolaethau twymyn o flaen ei olwg; yr oedd ei arleisiau ar dân; caeai ei lygaid fel petaent blwm, ond y tro hwn yr oedd cwsg yn fyddar ac annhrugarog.

Âi'r oriau'n araf heibio.

"Dyma fywyd digalon!" meddyliai Cölestin. "Oni byddai'n well marw?

Dechreuodd fyfyrio ar angeu. Ymddangosai marw yn beth hawdd a melys.

Gwasgarai'r lamp wrth fflachio'n betrusgar dawch a mwg drwy'r ystafell fechan; crynai cysgod dellt y ffenestr hyd y llawr gan ymestyn i gongl yr ystafell. Tybiai Cölestin fod y cysgodion yn amlhau tua'r drws. Ai hud ydoedd ? Rhwbiodd ei lygaid i weld yn well. Tyfai'r cysgodion yn ffurf, a dyfod yn nês ato. Yr oedd mewn gwisg lwyd, a honno'n blygion i gyd, ac wedi ei gwnïo'n hynod. Yr oedd yr wyneb hir, cul, a melyn fel hen femrwn yn llyfrgell y fynachlog. Neshaodd y ddrychiolaeth gan gamu'n fras a distaw. Edrychodd Cölestin yn ddigyffro ar y bod ysbrydol hwn; nid oedd arno'r ofn lleiaf. Yn awr safai'r ymwelydd dieithr o'i flaen gan edrych i'w wyneb â llygaid gwyrdd a thanbaid.

"Satan wyt ti!" ebr Cölestin yn dawel, heb dynnu ei olwg oddiarno.

"Efallai nad wyt yn camgymryd," atebai'r dieithryn, â llais cryg.

Bu distawrwydd hir.

"O'r boen a ddyry bywyd!" ocheneidiai Cölestin, gan syllu ar y to.

"Poen? "chwarddai'r ymwelydd rhyfedd; "ni wyddost ddim amdano, fy machgen i! Poen! Hen gân plant ac oferwyr! Meddylddrych gwag yw bywyd, ac y mae'n dibynnu ar sut yr wyt ti'n ei lenwi. Dy fai di ydyw os poen a ddyry i ti.'

"Beth? Oni wn i beth yw bywyd?" gofynnai Cölestin yn nwydwyllt. "Beth ynteu yw ein hymwadiad, ein hymdrech, ein breuddwydion—?"

"Ymwadiad, ymdrech, breuddwydion, ond nid byth fywyd!" atebai Satan yn wawdlyd. "Y mae gennyt amcan amdano, O dydi blentyn â hiraeth cawr a syrffed henwr yn dy galon."

"Ond paham na wn i beth yw bywyd?" gofynnai'r mynach yn betrusgar.

"Am na wyddost beth yw gwraig!" atebai Satan, gan chwerthin yn gryglyd.

"Gwraig?" ebr Cölestin, fel mewn breuddwyd; "oni bu gennyf fam, mam dda, angylaidd—"

"Paid â sôn am dy fam!" ebr Satan, gan dorri ar ei draws. "Enaid yw mam, duwdod—os mynni, duwdod ymgnawdoledig, ond nid gwraig,—corff yw honno ac ni wyddost ddim amdani. Yr wyt yn ddiniwed iawn, blentyn annwyl."

Crynai ysbryd cydymdeimlad dwfn yng ngeiriau olaf Satan.

"Ond pa fodd y gall gwraig gyfrannu at fy hapusrwydd? Byddwn i'n hapus pe gallwn grwydro ym myd Natur, dringo'r mynyddoedd gyda'r geifr, ehedeg i'r awyr gyda'r eryr, byw yng nghwpanau'r blodau, ac—"

"Aros yn ffŵl, fel yr wyt hyd yn hyn," ebr y dieithryn ar ei draws. "Na, ni wyddost ddim yn wir beth yw gwraig! Ni wyddost mai Natur yw gwraig, holl Natur, tragwyddoldeb mewn person; fod pelydryn o Eden yn disgleirio yn enaid gwraig ac yn ei chorff uffern gyfan o fflamau! Yr wyt ti'n rhoddi dy freuddwydion anaeddfed i orffwys mewn sêr a blodau a hedfan adar, ac nid yn y lle y dylent fod, y lle y deuthant ohono ac y cyrchant ato, mynwes gwraig, allor y gwir dduwdod, unig aberthfan hedd. Ni wyddost mai gwraig yw dy enaid di dy hun, mai gwraig yw angeu, mai gwraig yw mam popeth, sef tragwyddoldeb. Yr wyt wedi ymwadu â gwraig ac felly plentyn wyt a hiraeth cawr a syrffed henwr yn dy galon. O fel y tosturiaf wrthyt!

Daeth dagrau i lygaid yr offeiriad ieuanc.

"Os felly, dysg imi adnabod gwraig, a chymer fy mywyd yn dâl, fy enaid a'm hiechydwriaeth!" Felly y llefodd a phenlinio gerbron yr ymwelydd erchyll. Ond chwarddodd hwnnw a dyfod yn nês. "I ba beth y mae'r llusern dywyll hon yn dda?" Gyda'r geiriau diffododdd y lamp; daeth Fel oddiwrth y ffenestr gan balfalu â'i law drwy'r awyr. edefyn sidan, gwyn, disgleiriai rhywbeth o'r tuallan drwy'r hofran ffenestr; crwydrodd yn belydryn ariannaidd ar unwaith rhwng y dellt fel seren danbaid a fai'n gwasgar ei phelydr ar bob llaw. Llanwyd yr ystafell gan wawl melyn brwmstanaidd, a droai'n raddol yn wahanol liwiau. Gafaelodd Satan yn ei fynwes, a thynnodd allan dri darn bychan, crwn, o bren, a dechreu eu gosod wrth ei gilydd. "Fy ffliwt!" gwaeddai Cölestin, gan godi oddiar y fainc.

"Ie, dy enaid," chwarddai Satan yn wawdlyd; "paid â chodi, nid oes raid i ti ymboeni."

Ufuddhaodd Cölestin, a thynnodd y cwrlid drosto. Dododd Satan y ffliwt wrth ei wefusau. Nid oedd y nodyn cyntaf ond prin wedi seinio pan syrthiodd ei amwisg ddu oddiarno. Ar ymyl y fainc eisteddai cawr noeth, a'i freichiau aruthr yn cuddio dwy adain ystlum a hongiai o'i ysgwyddau anferth fel dwy faner ddu. Canodd gan nodio'i ben purddu. Yr oedd sŵn od, amhersain ac anghelfydd yn y gân; nid oedd peroriaeth yn y miwsig hwn, a theimlai Cölestin fel petai cawod danllyd o farwor llosg yn disgyn ar ei arleisiau. Swniai'r nodau'n arwach yn awr, ac yn dreiddgar fel nodwyddau dur. Daeth arswyd rhyfedd Yna dros Gölestin, a thynnodd y cwrlid dros ei ben. ymledodd rhywbeth fel niwl drosto gan bwyso ar ei fynwes. Ymgododd lluniau amryfal, digyffelyb. Gwelai ddinasoedd a thyrau a thai hynod, fforestydd mawrion a diffeithleoedd tywodlyd, hen erddi'n llawn o gerrig, cerfluniau mwsoglyd a ffynhonnau hysbion. Daeth yn hwyrddydd, daeth yn fore, daeth yn nos—ni pheidiodd y glaw. Yn sydyn fe'i cafodd ei hun mewn gardd gypreswydd wyllt. Yn y tu cefn ymgollai tyrau adeiladau'r Canol Oesoedd. Disgleiriai tywod aur ar y llwybrau llydain ac anadlai'r blodau serennog foethusrwydd i'r awyr. Ger y ffynnon dan y cypreswydd safai gwraig o osgedd teyrnaidd ac aruthr.

Yr oedd gwisg o felfed du amdani. Disgleiriai ei gwddf a'i mynwes hanner-cudd gan wynder pur a cheinder perlog. Estynnodd yntau ei fraich yn awchus, ond ymdoddodd y wraig yn ddim fel niwlen. O'i amgylch ymdaenodd niwl drachefn, ac yr oedd popeth fel petai'n tyfu ac yn ymdoddi'n gylchau melynion oedd yn troi'n gyflymach, gyflymach o hyd. I fysg y rhain daeth y pelydryn oedd hyd yn hyn yn hofran rhwng y dellt gan fflachio'n hir a glas fel blodyn iasmin neu smaragdus-troes a newidiodd yn sydyn yn gorff merch, wedi ei wisgo â niwl arian fel pali tryloyw. Dyna oedd hi, breuddwyd ei enaid cwsg, hyhi hefyd oedd honno a welodd dan y cypreswydd. Amneidiodd arno. Gwelai ei glendid, teimlai ei hanadl poeth—ni welai ef Satan oedd yn nodio'i ben yn gyflymach o hyd—fe'i gwelai hi ac ni welai neb arall. Llifai dagrau poethion dros ei ruddiau—ac yntau'n benfeddw—estynnodd ei fraich amdani, ond ar y funud, pan deimlai ei fod yn gwasgu ei chalon at ei galon ei hun, brysiodd hithau at y ffenestr a chan ddawnsio ym mhelydr y lleuad, denodd ef i'w dilyn. Cyfododd yntau'n frwysg oddiar y fainc-syrthiodd y delltwaith gyda thwrf i'r llwch—gwthiodd ef o'r neilltu. Ar gorn simnai'r fynachlog eisteddai'r Diawl, gan chwythu'r ffliwt, ac o'i flaen yn hofran yn lledrith yr hafnos yr oedd breuddwyd ei enaid—y wraig hudol honno.

Rhaid oedd iddo'i dilyn. Taith anghyffredin dros y to. Satan ar y blaen yn chwythu'r ffliwt, yna hithau a niwl rhosliw o'i chwmpas, a rhos ac eiddew a bwtias y gog a blodau'r fioled a'r rhododendron yn gadwynau ogylch ei gwallt a'i haelodau meinion, lliw'r eira-yna Gölestin, a'i lygaid ynghau, yn estyn ei freichiau, a hiraeth gwyllt, tanbaid yn ei galon, a chariad gwyllt, tanbaid yn ei enaid. Dawnsiai'r lloer o'u blaen gan daflu ei phelydr fel edafedd dan eu traed. Crynai'r sêr â goleu ffosfforaidd, a chodai to'r fynachlog dan eu camre fel cefn rhyw anghenfil chwedlonol, cynddilywaidd . . .

Lle yr oedd tro'n y to, neidiodd gwreath mawr du allan, a'i lygaid yn tanio fel rhuddemau, a gwreichion trydan yn fflachio o'i flew melfed . . Yr oedd y fynachlog o'r tu ol; brysient ymlaen yn awr ar belydr y lloer yn unig. Safai'r coed obry hyd ochr y ffordd fel ysbrydion anferth, cobog. O'u brigau codai cigfran weithiau, gan grawcian yn ddychrynllyd, a'i hadenydd ar led. Danynt disgleiriai fflamau bychain gleision. Ar y gors dawnsiai goleuadau'r hudlewyrn fel sêr disberod, ar lan y pwll eisteddai llyffaint, a'u croen smaragdaidd yn disgleirio'n y goleu gwelw. Trymhaodd yr awyr-ymguddiodd y lloer y tu ol i'r niwl, yr oeddynt yn awr yn croesi trum y mynydd-tawodd seiniau'r ffliwt. Safent yn awr o flaen dibyn, ac ar un o belydr gwelwon y lloer aeth y wraig a'r chwerthin hudol i lawr i'w hafn ddiwaelod—a diflannu. Fry ar grib y clogwyn anferth eisteddai Satan—dododd y ffliwt o'r neilltu a chwarddodd yn uchel a dychrynllyd. Agorodd Cölestin ei lygaid. Yr oedd popeth o'i gwmpas yngholl mewn tywyllwch.

"Dyro imi'r ffliwt!" taranodd wrth Satan, " dyro imi'r ffliwt i hudo'n ol o'r dyfnder yr wyneb disglair!

Chwerthin treiddgar, gwawdlyd oedd ei ateb.

"Dyro imi'r ffliwt, a chymer fy enaid!" Daeth y chwerthin eilwaith.

Yna rhuthrodd Cölestin yn nwydwyllt ar Satan, i ddwyn y ffliwt oddiarno. Ond dododd hwnnw ei freichiau amdano a'i orchuddio â'i adenydd cryfion. Syrthiasant gyda'i gilydd yn araf i'r ddaear. Ni ddihunodd Cölestin mwy.

Yn y bore edrychai'r brodyr yn syn ar y delltwaith toredig yng ngharchar y fynachlog. Nid oedd dim o ôl Cölestin. Aeth syndod y prior yn fwy pan welodd golli'r ffliwt a osodasai ef ei hun y diwrnod cynt dan ddarlun Sant Antwyn. Wrth chwilio am y ffliwt ac edrych ar ddamwain ar y darlun, sylwodd am y tro cyntaf ar fflam anfad gwawd yn disgleirio yn llygad y llyffant gwyrdd ac ar y chŵydd gwyn. Aeth â'r darlun o'i gell y diwrnod hwnnw. Bu son am y digwyddiad rhyfedd am amser maith ymhlith y brodyr, ond o dipyn i beth fe'i anghofiwyd fel yr anghofir popeth gydag amser.

Aeth y brawd Andreas unwaith yn rhagor ar daith hel ymborth gyda'i gymrawd. Wrth ei groesawu a'i wledda'n gyfeillgar gan y ffermwyr caredig, yfodd fwy o win nag oedd yn dda iddo—ond yr oedd hi mor boeth, 'welwch! Yr oedd hi eisoes yn hwyr pan droes yn ol adref gyda'i lwyth goludog i'r fynachlog, lle y disgwyliai'r brodyr yn anniddig fel arfer. Ond y tro hwn cymerasai Bacchus a Morpheus y gŵr da Andreas dan eu nawdd. Wrth yrru ei asyn, collodd ei ffordd yn yr hanner-gwyll, a chan ddibynnu ar wybodaeth ei frawd o'r un enw o'r wlad, arweiniwyd ef i ryw hafn, lle y cysgodd yn esmwyth gan flinder ac angerdd y gwin. Yn naturiol iawn dilynodd ei gydymaith ffyddlon ei esiampl.

Ond yn y bore! Deffroes yr awel fain y cysgadur a gwasgaru'r niwl o'i ymennydd. Gan rwbio'i lygaid, edrychodd o'i gwmpas. Dduw annwyl! gyda phwy y treuliodd y nos yn y fan yma! Heb fod nepell oddiwrtho, gorweddai dyn â'i wyneb ar y ddaear, yn abid ei urdd a hwnnw wedi hanner pydru—ysgerbwd dyn ydoedd, wedi ei ddarnio gan fwystfilod rheibus, glaw, gwynt ac amser. Ni ellid adnabod ei wynepryd, am fod pridd a gwaed wedi sychu drosto. Heb fod nepell gorweddai—ffliwt! Ysgrechiodd Andreas yn uchel gan syndod. Neidiodd yn hoyw ar gefn ei gymrawd a gyrrodd ef yn brysur i fyny'r mynydd. Nid anturiodd droi'n ol, ond ymgroesai'n aml.

Dywedodd wrth y prior iddo dreulio'r nos gydag un o'r ffermwyr. Ni wn a adroddodd ef wrth unrhyw enaid dynol hanes antur y nos honno.