Ystorïau Bohemia/Y Pren Afalau

← Barddoniaeth a Rhyddiaith

Ystorïau Bohemia gan Svatopluk Čech wedi'i gyfieithu gan T. H. Parry-Williams

Tafarn y Tair Lili →

Y PREN AFALAU.
(Gan SVATOPLUK ČECH.)

YMYSG cwsmeriaid cyfreithiol y Dr.—— ni cheir ond cymharol ychydig o bobl wledig. O'r rheiny ceir amryw na ellir yn hawdd ddywedyd amdanynt eu bod o'r wlad. Er enghraifft, ni ddwg Mr. Raubitschek, Mr. Abeles, a Mr. Koretz ddim arwyddion arnynt a fo'n dwyn y wlad i gof, yn enwedig bethau fel pwrs seimlyd, wedi hen wisgo, ac amryw adrannau iddo, a'r rheiny'n cynnwys addawebau a biliau lawer, sydd a'u llinellau llydain a'u llaw-ysgrifen gadarn yn arwyddocau trigolion y wlad. Pe gellid canu'r "consartinas" hyn o eiddo Mr. Raubitschek, Mr. Abeles, a Mr. Koretz, dïau y seinient lawer dernyn tlws o fröydd Bohemia, a pheri i'r gwrandawr wylo'n hytrach na gwenu. Ond, fel rheol, gad y boneddigion hyn i ringyll rhyw dref wledig ganu cerddi prudd eu gwahanol "gonsartinas "mewn gwasanaeth cyhoeddus byr, ar hen ddrwm gwynfanllyd.

Fel y dywedwyd, ychydig o gwsmeriaid o'r wlad sydd i'r Dr.——, ond yn iawn am hyn y mae yn eu mysg un sy'n arddangos nod pobl y wlad yn ei lawn burdeb. Y mae, ond odid, gan bob swyddfa gyfreithiwr tref un caritor gwledig o'r natur yma i'w ddangos, sy'n croywi dros dro â'i ysbryd syml henffasiwn ei hawyrgylch mwll, a heintir bob amser gan dawch llaith afiechydon cymdeithasol y dyddiau hyn. Credaf fod cwsmeriaid o'r math hwn yn anhepgorol angenrheidiol hyd yn oed i gyfreithiwr i loywi ei ysbryd. Wedi iddo ddanfon ymaith o'r dref res hir o gwsmeriaid cyfrwys a drwgdybus sy'n ymdroi bob amser, fel yr anifail cythreulig a ddisgrifir gan Goethe, yng nghylch diffaith eu hamgylchiadau marwaidd, y mae ei ben yn suo gan ffigyrau, nwyddau, cyfnewidiau, treuliau, tai, a phethau cyffelyb.

Yna agorir y drws eto a chyda chyfarch bonheddig, "Bendith Dduw! Dydd da!" daw dyn ysgwâr, lysti i mewn, gan droi a gwasgu a chrychu cap blewog yn ei ddwylo o wir yswildod. Yn ddiarwybod gloywa wynepryd gŵr y gyfraith. "Croeso, gyfaill. Eisteddwch, eisteddwch. A gawsoch chwithau hefyd law acw? Wel, beth sy'n eich dwyn yma?" Ac edrydd y cyfaill ei neges yn ei ddull syml a naturiol ei hun, gan blethu ymadroddion diarhebol, cryno i'w araith ac ysgwyd ei ddwylo'n anes- mwyth. Gwena'r cyfreithiwr. Difyr ganddo'r cyngaws ynglŷn â rhywbeth a ddigwyddodd yn ysgwâr glaswelltog y pentref y mae oddiamgylch iddo dai to gwellt mwsoglyd neu gaeau yd eurdonnog, gwlad lydan rydd nad yw ef hwyrach yn ei annedd gysurus yn y dref yn hiraethu amdani, ond sydd eto weithiau'n hyfryd meddwl amdani, pan gaffo gyfle i wthio o'r neilltu'r memrynau llychlyd a llyfrau'r gyfraith, a chael ei wynt ato. Hoff ganddo ymddiried unplyg y cwsmer gwledig yn ei hollalluowgrwydd cyfreithiol ef ac yn ei gyfrwystra dieflig.

Yn wir y mae hefyd ryw swyn gwerthfawr yn yr ewyllysgarwch distaw sy'n nodweddu gwladwr fel hwn cyn trafod pwnc, pan estynno arian-nodau allan o lyfryn drylliedig neu gongl cadach poced, ac yn ei barodrwydd hefyd i dalu'r biliau mwyaf.

Ochr yn ochr â'r agwedd ysgafn i'r busnes gyda phartïon fel hyn, fe geir hefyd agwedd brudd. Fel arfer bydd aroglau ffwr ar y fath bobl, ac eisteddant yn y gaeaf yn glos wrth stof y swyddfa, lle'r ymdoddant yn raddol yn ddŵr budr fel dynion eira.

Enw'r cwsmer diymhongar hwn o'r wlad ar restr y Dr.—— oedd Mathias Prochazka. Tua thair blynedd yn ol croesasai am y tro cyntaf drothwy'r swyddfa, ac ar unwaith enillasai galon pawb yma. Cyngaws a'i harwein- iasai yma, a'i bwnc yn fwy priodol yn addurn rhamant neu destun cân nag yn fater cyngaws.

Pren afalau oedd, y pren barddonol hwnnw sydd yr un mor hudol ym mis Mai pan heidio'r miloedd gwenyn sïol o amgylch ei frig, ag ym mis Hydref pan wyro'ï ganghennau gwyrddion dan bwys melys afalau rhuddwawr.

Dyma'r hanes. Ar y terfyn a wahanai gae Prochazka a chae Barbara Vrchab, safai pren afalau unig, a than ei gysgod yn amser y cynhaeaf arferai perchenogion y ddeu-ddarn tir ar un adeg orffwyso'n gytûn wrth ymyl ei gilydd. Ond un tro tynnwyd ffrwyth y pren afalau pwysig hwn gan Vrchab—yn ol yr ysgrifau cofnodol, dug y weithred hon iddi ryw hanner basgedaid o afalau anaeddfed—ac ychydig ddyddiau wedyn anfonodd Mathias Prochazka trwy ei gyfaill y cyfreithiwr ddau dudalen mawr o gŵyn difrifol oherwydd torri'r heddwch. Byth er hynny daeth i'r cyngaws ynghylch y pren afalau lu o gynhennau eraill rhwng y cymydog a'r gymdoges; cynhennau ynghylch y llinell derfyn, y bargod, hawl ffenestr, trawst rhy hir, a llawer o eiddo anghyfreithlon arall a ddygasai'r cymydog vi, clam, precario (h.y. trwy drais, yn lladradaidd ac ar arch),—ond safai'r pren afalau o hyd ym mlaenlle'r drafodaeth a daeth yng ngolwg y swyddfa yn arwyddlun anwahanadwy bron o bersonoliaeth Mathias Prochazka. "Wel, sut y mae hi gyda'r pren afalau?" oedd cwestiwn cyntaf y clercod bob amser, mor aml ag y caent trwy ffafr ymgom â Phrochazka, a dygai'r pennaeth bob tro y species facti i ryw gyngaws newydd rhwng ei gwsmer gwledig a'i gymdoges reibus, trwy osod pwynt ynghanol y ddalen a dywedyd: "Yma felly y saif y pren afalau ac yma ar y llaw ddehau, etc."

Gorffenasid llawer o'r cynhennau diweddarach hyn ers tro byd yn ffodus neu'n anffodus, ond ymlusgai achos y ddiddiwedd fel neidr fôr. Ni wn beth oedd pren afalau yn achos y gohirio anarferol hwn; a oedd y cyngaws yn dioddef oherwydd natur yr eiddo ac yn dwyn ffurf annelwig cwestiwn y berchenogaeth, neu a oedd efallai ryw probatio diabolica (prawf dieflig) yn rhwystr ar y ffordd- nis gwn, nid wyf yn hyddysg mewn pethau felly. Ond sicr yw bod Prochazka hyd yn hyn, bob tro y deuai, yn gofyn y cwestiwn: "A pha mor bell yr ydym gyda'r pren afalau, os gwelwch yn dda?" "Bydd mater y tystiolaethau ar ben yn fuan," atebai'r cyfreithiwr. "Costied a gostio- peidiwch ag ofni maint y treuliau, Doctor."

Nid oedd fawr ryfedd fod y gŵr da Prochazka'n dymuno pob drwg i'w gymdoges. Fel gŵr gweddw diblant a pherchennog tyddyn taclus, gallasai fwynhau perffaith hapusrwydd ar y ddaear, pe na threfnasai rhyw ffawd eiddigus yr hen Vrchab yn gymdoges iddo. Gwnaeth hyn fywyd yn anfelys iddo. Ar dair ochr amgeid ei dir gan ei heiddo hi, eto nid cofleidiad hyderus cariad cymdogol oedd hyn, ond yn hytrach gofleidiad bwystfil rheibus newynllyd, a fo'n estyn ei balfau marwol am ei ysglyfaeth. Nid oedd terfynau'r eiddo hwn yn ffurfio un llinell lonydd, farw, ond rhywbeth i ymosod arno ar bob ochr ac ysu'n nwydwyllt am dano; parai'r cerrig terfyn i ddyn ameu a symudid hwy'n raddol o flwyddyn i flwyddyn. Yn wir, ymddangosai adeilad y gymdoges Vrchab gyda'r gwesty hardd ers tro fel petai'n ymestyn yn nês at dyddyn Mathias Prochazka, a'r talcen fry fel petai'n ysgyrnygu'n faleisus arno, a'i phompiynau digywilydd yn ymwthio i'w ardd.

Rhaid imi ddywedyd na wn pwy yn yr achos hwn oedd yr oen a phwy oedd y blaidd; ni allaf ddywedyd a oedd y ddau efallai erbyn y diwedd yn chwarae rhan y blaidd; ond sicr yw y derbynnid disgrifiadau Prochazka o'r sefyllfa gyda gwên betrus gan un rhan o'r swyddfa. Ni ddiflannai'r wên ychwaith pan dyngai Prochazka'n ddifrifol y gyrrai'r gymdoges aflonydd ef o'r diwedd i werthu'i eiddo a mynd ar grwydr i rywle, i Rwsia neu'r Amerig; yr oedd wedi cael hen ddigon ar y cyfreithio diderfyn; tyngai mai Satan yn y cnawd oedd y wraig hon a marwolaeth anamserol ei gŵr yn pwyso ar ei chydwybod, ac y gallai ef adrodd pethau amdani a wnâi i wallt eich pen sefyll yn syth gan ddychryn.

Yn y cyfamser, dilynai'r naill achos cyfreithiol y llall. Yn ddiweddar daethai trawst a wthiesid gyda'i rychwant o led i awyrgylch Mathias Prochazka gan y gymdoges haerllug, eilwaith yn amlwg trwy ddedfryd cyfraith, fel yr oedd goreu'r modd, a lluniodd ceidwad achos Prochazka gŵyn newydd oherwydd torri'r heddwch, a achoswyd trwy dynnu trwy drais ddau bolyn o wrych arbennig, ac wrth hyn dechreuodd fel arfer ar ei species facti trwy osod pwynt ynghanol y ddalen a dywedyd: "Yma felly y saif y pren afalau—"

"Y safai," cywirai Prochazka, fel y gwnaethai amryw weithiau o'r blaen cyn hyn.

Rhaid imi grybwyll na welodd y pren afalau unwaith ddiwedd achos y tystiolaethau. Un noswaith ddrycinog diflannodd o olwg y byd, wedi ei ddryllio a'i ddeifio gan fellten, yn llosg a phrydferth fel seren gynffon—ac nid effeithiodd hyn yn y modd lleiaf ar gwrs pellach y cyngaws, a âi ymlaen yn araf a seremonïol ar ei yrfa dros y pren llosg, syrthiedig. Hyd yn awr safai'r pren afalau o hyd i bob un ohonynt, blagurai, blodeuai, a dygai ffrwyth chwerw— "quod non est in actis, non est in mundo!"

Rai dyddiau wedi agor y cyngaws fe'i cafodd Prochazka ei hun unwaith eto yn y swyddfa.

"Y mae'r gŵyn eisoes wedi ei dwyn ymlaen," ebr ei gyfreithiwr wrtho. "A ydych wedi gofalu nad oes neb i gyffwrdd â dim?

"Y mae'r ddau bolyn yn gorwedd fel y syrthiasant."

"Da iawn. Y mae'n angenrheidiol i'r comisiwn ynglŷn ag agwedd y lle gael darlun mor gywir ag sydd bosibl o achos y tor-heddwch."

"Ond y mae un anhawster ynglŷn â'r mater, Doctor." "Sut felly?"

Trwy fwlch yn y gwrych, 'wyddoch, y mae heidiau o ieir yn dyfod yn dorsyth o'i lle hi i mewn i'm gardd ac yno'n achosi difrod dychrynllyd. Yr oedd f'annwyl wraig yn hoff iawn o ddofednod, a byddaf innau hefyd yn hoffi edrych ar gywion gwyddau melynion a chywion ieir amryliw, pan dyrront o amgylch yr iâr hengall. Ond yn hyn o beth y mae Vrchab yn mynd dros ben y llestri. Cwt ieir ydyw ei hiard. Y mae yno geiliogod a pheunod o bob lliw yn gweu drwy'i gilydd. Ceidw hwynt nid er budd na phleser, nage, 'mwyn dyn, ond yn unig er mwyn i'w canu a'u clocian a'u clegar mhoeni i i farwolaeth o fore gwyn tan nos, ac er mwyn iddynt ehedeg dros y gwrych i'm gardd i'w handwyo, Duw a'm helpo!

"Nid oedd fy ngallu o'r blaen yn ddigon i'w llwyr yrru i ffwrdd, ac yn awr er pan gollwyd dau bren o'r gwrych, y mae'r bwystfilod hyn yn dyfod i'm gardd fel petaent gartref yno. Ond yr wyf am roddi pen ar hyn. Yr wyf am brynu gwn dau faril ac am saethu unrhyw beth a ddêl trwy'r gwrych, ni waeth gennyf petai hwnnw'r ceiliog paun tlysaf sydd ganddi."

"Ni byddai peth felly o fawr fudd i chwi. Y mae gennyf gyngor gwell i chwi. Deliwch rai o'i dofednod a chedwch hwy fel iawn. Rhyw fath ar hawl gwystl yw hyn, ac yn yr achos hwn y mae'r gyfraith yn ei ganiatau i chwi.'

Rai dyddiau ar ol cael y cyngor hwn, daeth Prochazka i'r swyddfa wedyn yn gynhyrfus yr olwg.

"Wel, a ydych wedi atafaelu'r dofednod?" gofynnai'r Doctor.

"Ydwyf."

"Beth a ddigwyddodd?"

"Wele!" Cribodd Prochazka ei wallt melyn sych oddiar ei dalcen, ac odditano gwelid ar y croen graith waedlyd ac amryw lympiau del dros ben.

"O felly, ffrwgwd aie?"

"A'r fath ffrwgwd! Daeth i ymofyn ei dofednod gyda'r gwas a'r forwyn, ac fe'm galwodd yn lleidr ac yn gnaf diddim. Trwy rym dug ei hieir oddiarnaf, a phan redais i'r ardd ar ei hol, gafaelodd yn un o'r polion toredig a thrawodd fi'n fy mhen. Gafaelais innau'n y polyn arall, a buasem wedi curo pennau ein gilydd onibai i'r cymdogion ddyfod rhyngom."

"Fe ddysgwn i mores (moesau da) iddi. Adroddwch unwaith eto yr holl hanes. Yfory ben bore fe yrrwn wŷs iddi am sarhau urddas. Deuwch chwithau eich hunan i'r Cwrt Bach; rhoddaf bob cyfarwyddyd yn fanwl i chwi sut i ymddwyn yno. Hoffwn ddyfod yno gyda chwi, ond ni allaf oherwydd busnes arall na ellir ei ohirio.

Wedi'r ymddiddan yma bu Prochazka mor hir heb ddyfod i'r swyddfa nes i bawb sylwi. Aeth wythnos heibio, dwy, tair, a theimlai'r swyddfa i'r byw golli o fysg ei hymwelwyr dyddiol berson y gwladwr gonest. Yn y cyfamser daeth yr amgylchiad hir ddisgwyliedig. Trwy ddatganiad y gyfraith pasiwyd dedfryd yn achos y pren afalau yn llwyr ymhlaid Prochazka.

Pan ddaeth hwnnw wedi cryn amser i'r swyddfa wedyn, daeth y cyfreithiwr ato'n orfoleddus gan chwifio'r ddedfryd o flaen ei lygaid.

"Buddugoliaeth, gyfaill, buddugoliaeth!"

Ond er syndod nid bychan i'r cyfreithiwr gorfoleddus ni loywodd llygad Prochazka o falchter ond yn unig am foment, ac yn ddiymdroi ymddangosodd ar ei wynepryd eilwaith fynegiant o achos ei ymweld â'r swyddfa.

"Paham y sefwch yna mor ddigyffro? Beth sydd wedi digwydd i chwi? Tybed fod cwrs y cyngaws ynghylch sarhau urddas wedi troi'n anffafriol i chwi ?"

"Nac ydyw."

"Wel, beth sy'n bod, ynteu? Darllenwch y ddedfryd ardderchog hon. Rhaid i Vrchab droi'n bob lliw wrth ei darllen. Edrychwch ar y symiau anferth y mae'n rhaid iddi eu talu i chwi.'

"Y mae'n rhy hwyr yn awr," meddai Prochazka'n floesg. Rhy hwyr? Paham yn rhy hwyr?" gofynnai'r cyfreithiwr yn syn.

Yr ydym eisoes yn gymheiriaid."

"Chwi-a Vrchab?"

"Ddoe am y tro cyntaf cyhoeddwyd gostegion ein priodas."

"A ydyw'r fath beth bosibl ? Chwi—chwi a Vrchab—ond dywedwch wrthyf, er mwyn y nefoedd, sut y digwyddodd hyn ?

"Digwydd, ydyw, y mae eisoes wedi digwydd. Y mae'r hanes rhyfedd hwn yn dechreu gyda'r llys sirol ac achos y sarhad ar urddas. Pan alwyd ni i'r swyddfa, eisteddai'r barnwr wrth ei fwrdd a'i gefn atom, wrthi'n ysgrifennu. Efallai yr adwaenoch ef, Doctor?"

"Yr wyf wedi ei weld droeon. Un o'r hen farnwyr hynny a roes y gwasanaeth goreu iddynt eu hunain ac i'w cwsmeriaid, pan fynnent eu cael eu hunain ar restr y rhai sydd wedi ymneilltuo ar ol gwasanaethu'n dda."

Eithaf gwir. Y mae hwn yn hen ŵr bonheddig. Y mae ei ben eisoes yn wyn fel yr eira. Ond y mae ei wyneb hyd yn hyn yn llawn iechyd. Wel, fe eisteddai felly wrth y bwrdd ac ysgrifennu. Wrth y bwrdd arall eisteddai'r clerc a'i bin ysgrifennu'n ei law, gan drefnu papurau oedd o'i flaen. Disgwyliasom yn ddistaw am ychydig. Yna ymollyngodd Vrchab i siarad. Agorodd holl lifddorau ei hyodledd. Ond diolch i Dduw, gallaf innau hefyd siarad. Ni chlywodd yn ystod ei holl fywyd gymaint o wirioneddau caled ag a fynegais i iddi mewn byr amser. Dywedais wrthi yr hyn oll oedd yn fy nghalon. Dodais ger ei bron restr hir o bechodau a thelais bob sarhâd yn ol yn ddau-ddyblyg. Fe gynddeiriogodd hithau, llefodd a churodd y llawr â'i thraed gan gynddaredd—mewn gair, gwnaethom y fath helynt fel yr agorodd y cyfreithwyr oedd yn yr ystafelloedd nesaf y drysau, ac edrychodd y clerc yn gyffrous ar y barnwr. Ond ni wnaeth hwnnw ond nodio â'i ben, gwenu ac ysgrifennu'n ei flaen. Cyn gynted ag y cefais fy nghalon i guro'n rheolaidd ac yr aeth Vrchab yn gryg gan lefain cymaint, gosododd y barnwr ei bin y tu ol i'w glust, cymerodd binsiad o snwff, a throi atom. 'Wel, a ydych wedi dywedyd y cwbl?' gofynnodd. Rwy'n credu mai'r peth goreu i chwi'n awr ydyw ysgwyd llaw a mynd adref yn weddaidd. Byddai'r peth goreu hefyd pe trigech bob amser mewn cariad cymdogol ac yn gytûn, a pheidio â'n poeni ninnau â'r fath bethau. Wrth gecru'n ddibaid, ni wasanaethwch mewn unrhyw fodd arbennig eich anrhydedd na'ch dylanwad.'

"Rhai felly yw'r holl henwyr hyn," meddai'r cyfreithiwr yn chwerw. "Y maent yn orhoff o gymysgu cadair y barnwr a'r pulpud. Wel, sut y digwyddodd hi wedyn ? A ddilynasoch chwi fy nghyfarwyddyd?'

"Beth oedd i mi i'w wneuthur?" atebodd Prochazka, a'i lais yn torri. "Fe ddug y barnwr y peth at ein cydwybod mor ddeheuig ac mor ddoniol fel y siglasom ddwylo o'n hanfodd megis, dan hanner-gwenu a theimlo bod popeth yn iawn yn y diwedd."

"Felly! Dyna chwi wedi cychwyn rhywbeth ardderchog!" llefai'r cyfreithiwr, gan gerdded yn ol ac ymlaen yn fywiog hyd yr ystafell.

"Ystyriwch yn awr fy nghyngor i, i ba beth y bu'r ymgyfreithio? I ba beth y bu'r achwynion? i ba beth y bu'r treuliau? Ond, yn wir, yr wyf wedi anghofio eich bod yn perthyn y naill i'r llall. Efallai i'r barnwr eich uno chwi hefyd yn y fan a'r lle?"

Do, bron iawn. Wrth i ni ysgwyd llaw, ychwanegodd y barnwr dan wenu y dylem ysgwyd llaw mewn unrhyw le arall hefyd, ac ar hynny ar un ergyd chwalwyd ein holl wrychoedd cynnen a'n llinellau terfyn oddiar wyneb y ddaear. Heblaw hynny, yr oeddym fel petaem wedi ein creu y naill ar gyfer y llall. Yna aethom adref, bob un hyd ffordd wahanol. Ond y Sul dilynol yr oeddwn ym Mokrin yn gwrando'r offeren, a phregethodd y caplan yno mor dda ar gydfod cymdogol a chariad brawdol, a thywynnai'r haul i mewn mor hyfryd trwy'r ffenestri uchel ar y pulpud goreuraid, ar y darluniau a'r rhos oedd wrth yr allor, ar blant yr ysgol wrth y delltwaith a'r holl gynulleidfa, fel y suddodd y peth yn ddwfn i'm calon. Ac fel yr ymlwybrwn adref ar hyd ffordd y cae, fel y dymunwn fendith Dduw ar y caeau yd eurdonnog o'm hamgylch, fel y syllwn ar y pryfed a'r chwilod oedd yn sïo'n hapus yn yr awyr ac yn y glaswellt, daeth i'm meddwl heb im wybod gyngor da'r hen farnwr. A pho bellaf y cerddwn, dwysaf yn y byd yr âi'r teimlad ynof mai'r peth goreu y gallwn ei wneuthur i ysgubo'r gynnen ddiddiwedd oddiar wyneb y ddaear a chael y tawelwch bendigedig yr hiraethwn gymaint am dano, oedd priodi Vrchab. Darganfûm nad oedd y gymdoges mor anolygus, ei bod yn gwybod sut i gadw gwesty, a bod ein darnau tir yn ffinio'n daclus ar ei gilydd. A hyn yn fy meddwl, deuthum o flaen ei gwesty, yn chwŷs a lludded, ac yn ddiarwybod ymroddais i syllu'n syn ar yr adeilad cyfeillgar, ar y grawnsypiau tewion a gyrhaeddai hyd y to; sefais i syllu ar yr ardd a'r blodau haul oedd ynddi; syllais ar yr iard a gafaelodd hiraeth ynof. Digwyddodd peth felly i mi pan oedd f'annwyl wraig yn fyw. Yna gwelwn Vrchab yn union o'm blaen, yn y ffenestr agored, yn rhoddi dŵr i'r blodau. Wrth ei gweled o'm blaen yn annisgwyliadwy felly, gafaelais heb wybod yn fy nghap, a chyda gwên gyfeillgar, meddai wrthyf, 'Bendith Dduw, gymydog! Oni ddeuwch i mewn am wydraid?' Euthum innau i mewn i'r gwesty, ac—, ac—.'

"Wel, paham y deuwch ataf i? A gaf i ysgrifennu'r cyfamod priodasol?

"Fe ddeuwn ein dau yma i'r diben hwnnw un o'r dyddiau hyn. Ond heddyw y mae gennyf rywbeth arall ar fy nghalon."

Da iawn; allan ag ef!"

"Yr ydym ein dau wedi bod yn trafod rhai pethau ynglŷn â'r eiddo a fydd yn perthyn i ni'n dau yn y dyfodol. Bydd f'eiddo dyfodol i, 'wyddoch, yn terfynu ar yr ochr arall ar dir sy'n perthyn i Chaluppner Mares. Mae'r cnaf wedi ei iro â phob olew, 'wyddoch, y mae ganddo ddarn o dir pabi ac y mae, 'wyddoch, yn gwneuthur llwybr dros y cae-"

Gloywodd wyneb y cyfreithiwr gan lawenydd.

"Yn araf, gyfaill," meddai. "Rhaid inni ei ysgrifennu i lawr i gyd yn drefnus. Arhoswch, rhaid inni roddi blaen ar bensil newydd at y cnafeidd-dra hwn o eiddo Mares. Yn awr, ynteu! Yma felly y saif—neu y safai'r pren afalau ac yma, etc."