Cofiant y Diweddar Barch W Williams o'r Wern/Pennod VII
| ← Pennod VI | Cofiant y Diweddar Barch W Williams o'r Wern gan William Rees (Gwilym Hiraethog) |
→ |
PENNOD VII.
BARDDONIAETH.
HIRAETHGAN,—GAN AWDWR Y COFIANT.
"WRTH im' eiste' i lawr i ddechreu
Ysgrifenu'r ganiad hon,
Mae rhyw lawer o deimladau
'N ymgynhyrfu dan fy mron,
Fel am redeg draws eu gilydd,
Am y cynta'i flaen y bys;
Ar y papyr, maent mewn awydd
Cael ymddangos gyda brys.
Cariad, hiraeth, tristwch calon,
Digter, llonder, yn gytun,
Ni fedd iaith ar eiriau ddigon
I roi enw ar bob un;
Buont fel yn gwresog ddadlu
Enw p'un roid ar y gân;
Rhoddwyd ar yr awen farnu—
Hiraeth aeth â'r dydd yn lân.
'R achos barai'r ymrysonfa
Ddwys, ddiniwed, ddystaw hon,
Ydoedd colli tad anwyla',
Gormod yw ei enwi 'mron;
"Ardderchowgrwydd Israel" glwyfwyd
Frathwyd gan angeuol gledd—
Holl ffurfafen Cymru dduwyd,
Pan roed Williams yn ei fedd.
Dyna'r testyn! canu arno
Sydd yn orchwyl caled, trwm;
Anhawdd canu—haws yw wylo
Pan fo'r galon fel y plwm;
Pan fo gwrthdeimladau 'n berwi
Yn y fynwes, megys pair,
Ton ar ol y llall yn codi,
Anhawdd iawn rhoi gair wrth air.
Hoffai cariad gael desgrifio
Rhagoriaethau'r athraw cu;
Hiraeth, yntau fynai lwytho
'R gân, drwy adrodd pethau fu;
Mynai tristwch droi'n gwynfanau
Gwlychu'r gân â dagrau i gyd;
Ceisiai digter senu angeu,
Am ei waith yn 'speilio'r byd.
Teimlad arall ymresymai
Gan wrth'nebu'r lleill yn nghyd;
D'wedai mai llawenydd ddylai
Sain y gân fod trwyddi'i gyd;
"A fyn cariad genfigenu
Wrth ddedwyddwch WILLIAMS gu?
Fynit, hiraeth ffol, ei gyrchu
Eto 'nol i'r ddaear ddu?
Dig wrth angeu am drosglwyddo
Aeddfed sant i'r nefoedd wen!
Beio arno am ei gludo
At ei Brynwr hwnt y llen;
Dig fod Williams uwch pob gelyn
Wrth ei fodd yr ochr draw;
Dig ei fod yn awr â thelyn
Buddugoliaeth yn ei law!
Dristwch, fynit tithau wylo,
Gwisgo llaes wynebpryd prudd,
Pan mae'r hwn y wyli am dano
Heb un deigryn ar ei rudd?
Pan mae ef mewn môr o wynfyd,
Ac heb arno unrhyw glwy'?
Cadw, sycha'th ddagrau ynfyd,
Taw, a phaid a chwyno mwy.
Ust! dystawrwydd! fy nheimladau,
Cewch bob un gyfiawnder glân,
Os caiff awen iaith a geiriau,
I'ch cyfleu chwi yn y gân;
Rhaid i Gariad dynu darlun
Williams; Hiraeth ddweyd ei gwyn;
Goddef raid i Dristwch wedy'n
Dywallt deigryn er ei fwyn.
Anhawdd myned heibio angeu,
Heb ro'i iddo air o sen;
Rhy anhawdd yn wir yw maddeu
Lladd gwrolion Seion wen;
Rhaid yw llawenychu hefyd,
Wrth alaru'r golled hon—
Cafodd WILLIAMS goron bywyd,
Pwy all beidio bod yn llon?
"Haeddai WILLIAMS," (meddai cariad,)
'Ryw gofgolofn uchel iawn,
Rhagoriaethau ei nodweddiad
Wedi'u cerfio arni'n llawn;
Haeddai'i enw ei drosglwyddo
Draw i oesau pell i dd'od,
Fel bo parchus son am dano,
Tra bo Cymru a Chymro'n bod.
Pan ei ganwyd yn Nghwmhwyswn
Nid oedd gan ei fam a'i dad
Fawr o feddwl, mi dybygwn,
Fod fath fendith fawr i'w gwlad;
Hwy ni wyddent, wrth ei fagu,
Fod rhyw drysor mawr o ddawn
Ynddo, dorai'n llif dros Gymru,
I ddylanwad nerthol llawn.
'Roedd y nef â'i llygad arno
Pan yn sugno bron ei fam,
Angel wrth ei gryd yn gwylio
Rhag i William bach gael cam;
Pan fel Samson wedi tyfu
'N fachgen gynt yn ngwersyll Dan,
Ysbryd Duw ddechreuai'i nerthu
A chynhyrfu'i feddwl gwan.
Ca'dd ei ddwyn yn more'i fywyd,
Cyn ei lygru â beiau'r oes,
Dan yr iau, i brofi hyfryd
Wleddoedd crefydd bur y groes;
Taran Sinai a'i dychrynodd,
A'r cymylau'n duo'r nen,
Ffodd yn nghysgod Craig yr Oesoedd
Cafodd fan i guddio'i ben.
Eglwys Penystryt, Trawsfynydd
Ga'dd y fraint o'i dderbyn ef,
Ac i fod yn famaeth ddedwydd
Un o gedyrn gwych y nef;
Prin y tybiai, pan yn derbyn
William bach i'w breichiau, 'i fod
Yn un y byddai'n fuan wedy'n
Drwy eglwysi'r wlad ei glod.
Pan agorodd ei alluoedd,
Ac y lledodd hwyliau'i ddawn,
Aeth y son drwy'r holl ardaloedd
Am ei enw'n gyflym iawn;
'Roedd swynyddiaeth yn ei enw,
A phan y cyhoeddid e',
Gwlad o ddynion y pryd hwnw
A gydgyrchent tua'r lle.
O! 'r fath olwg fyddai arno,
Pan uwchben y dyrfa fawr—
Delw'i enaid yn dysgleirio
Yn ei wedd ac ar ei wawr;
Myrdd o glustiau wedi'u hoelio
Wrth ei enau'n ddigon tyn,
A phob llygad syllai arno
Pawb yn ddystaw ac yn syn.
Yntau'n tywallt allan ffrydiau
O'r hyawdledd pura'i flas,
Agor ger eu bron wythienau
Hen drysorau Dwyfol ras,
Arg'oeddiadau'r nef yn cerdded,
Cydwybodau deimlent loes—
Ni chai'r euog un ymwared
Nes y deuai at y groes.
Egwyddorion gair y bywyd
A bregethai'n hyfryd iawn,
Cymhariaethau bywiog hefyd,
Er ei eglurhau yn llawn;
Natur fawr, a'i holl wrthddrychau,
Oedd agored iddo ef;
Gwnai forthwylion o'i helfenau
Oll i hoelio'r gwir i dref.
Byddai'r galon ddynol hithau,
Megys telyn yn ei law;
Chwarae'i fysedd ar ei thanau
Wnai, a'i holrhain drwyddi draw;
Fel y gwlith disgynai'i eiriau,
Mor effeithiol oedd ei ddawn,
Nes bai'r dyrfa'n gwlawio dagrau
Dan ei weinidogaeth lawn.
Weithiau byddai yn ymwisgo
A chymylau Sinai draw—
Mellt yn saethu, t'ranau'n rhuo,
Nes y crynai'r dorf mewn braw;
Wedi hyny, i Galfaria,
Enfys heddwch am ei ben,
Yna'r storom a ddystawa,
T'w'na'r haul yn entrych nen.
Fe ddynoethai gellau'r galon
Gyda rhyw ryfeddol ddawn—
Pethau celyd, tywyll, dyfnion,
Wnelai'n oleu eglur iawn;
Llosgai'n ulw esgusodion
Y pechadur oll i gyd,
Nes gorfyddai blygu'n union,
Neu fod dan ei warth yn fud,
Oedd ei ofal dros yr achos
Yn cyrhaeddyd i bob lle,
Yr eglwysi pell ac agos
Fyddent ar ei galon e';
Oedd fel tad i'r rhai amddifaid,
Fe wrandawai ar eu cwyn,
I'r canghenau t'lodion gweiniaid,
Ef oedd gyfaill pur a mwyn.
Bugail diwyd a gofalus,
Anwyl iawn o ŵyn y gail,
Doeth geryddwr, athraw medrus,
Cyfarwyddwr heb ei ail,
Ymgeleddwr gweiniaid Sïon,
Cydymdeimlad lon'd ei fron;
Esmwythau y trwm ei galon
Wnai, a'i godi uwch y don.
Addfwyn, siriol, gostyngedig,
Gonest, gwrol, yr un pryd;
Cyfaill cywir, ëangfrydig,
Oen, ac ych, a llew yn nghyd;
Natur fu fel ar ei goreu
'N ffurfio ei gyneddfau ef,
Cawsant wed'yn eu tymheru
A dylanwad gras y nef.
Byddai'n blentyn wrth weddïo,
Ai at draed ei Dad i lawr;
Symledd, taerni, ffydd yn cydio,
Yn y drugareddfa fawr;
Breichiau'i enaid yn dyrchafu
Megys i gofleidio'r nen,
Hithau arno yntau'n gwenu,
Tynu'i llaw ar hyd ei ben!
"Gad i minau le," medd Hiraeth,
"Yn fy mynwes teimlaf dan;
Hawl sy' genyf 'does amheuaeth,
F'enw i sydd ar y gân;
Gallwn adrodd myrdd o bethau
Sy'n dylifo i'm cof yn awr,
Ydynt megys llym awelau
Yn cynhyrfu'r tan yn fawr.
Delw'i wedd sy'n argraffedig
Ar fy nghof yn berffaith lawn;
Ac mae llygad fy nychymyg
Yn ei wel'd yn amlwg iawn;
Cofiaf dôn ei lais pereiddgu,
Clust dychymyg fyth a'i clyw,
Nes y'm hudir bron i gredu
I fod WILLIAMS eto'n fyw.
Myn'd i ganlyn fy nychymyg
Wamal, tua'r Wern a'r Rhos;
Dysgwyl cael yn anffaeledig,
Weled WILLIAMS cyn y nos;
Holi'r areithfaoedd wyddynt
Ddim o'i hanes, gyfaill cu,
Ni chawn un atebiad ganddynt,
Awgrym roddai'r brethyn du!
Gwel'd y Beibl mewn galarwisg
Ar yr astell, fel yn syn;
Ato â theimladau cymysg
Awn dan holi, Beth yw hyn?
Wedi'i agor, gwelwn olion
Dwylaw WILLIAMS ar y dail—
Gwel destynau, meddai'r plygion,
'Hen bregethwr heb ei ail!"
Y mae rhywbeth wedi dygwydd,
Meddwn, ag y sy' o bwys—
Mae y brethyn du yn arwydd
Colled fawr, a galar dwys;
Ofni 'rwyf i fod gwirionedd
Yn y son ei farw ef,
Ac nad ydyw ond oferedd
Ceisio'i wel'd tu yma i'r nef.
Ac fel hyn dan ddwys fyfyrio,
I dŷ cyfaill oedd gerllaw—
Awn, ond ofnwn holi am dano,
Rhag cael dyfnach clwyf a braw;
Coffa'i enw wnaethum unwaith,
A deallwn ar y pryd
I mi gyffwrdd tanau hiraeth,
Yn nghalonau'r teulu i gyd.
Tua'r Talwrn yn fy mhryder,
Y cyfeiriwn ar fy hynt,
Lle treuliaswn oriau lawer
Yn ei gwmni'n ddedwydd gynt
Myn'd yn mlaen dan ymgysuro
At y ty, fel lawer gwaith
Gynt; ond erbyn cyrhaedd yno,
Och! nid oedd ef yma chwaith.
Aethum wed'yn i Lynlleifiad,
Dyeithr holi hwn a'r llall—
Taflent ataf syn edrychiad,
Tybient hwy nad oeddwn gall;
Aeth oddi yma'n ol i Gymru,
'Clywsoch hyn a gwyddoch chwi,
Ei fod wedi tewch a haeru,
Meddwn, yna ffwrdd â mi,
O gyfarfod i gyfarfod
Awn dan holi yn mhob lle,
Ydyw WILLIAMS wedi dyfod,
Yma'n wastad gwelid e'?
Gwel'd ei le yn mhlith y brodyr
Heb ei lanw gan yr un,
Ail ymholi mewn trwm ddolur,
'I b'le'r aeth yr anwyl ddyn?'
Dyfod adref yn siomedig
Wedi'r daith drafferthus hon;
Eiste'i lawr yn dra lluddedig,
Codi cyn gorphwyso 'mron;
Myn'di chwilio fy mhapyrau
Rhag y gallai oddiwrtho dd'od
Lythyr, pan o'wn oddicartre'
Gwelais hyny'n dygwydd bod.
Wedi troi a chwilio gronyn
Ar y rhei'ny yma a thraw,
Gwelwn yn y man lythyryn,
Meddwn, 'Dyma'i 'sgrifen—law!'
Ei agoryd wnawn yn fuan,
Och! y chwerw siom a ges,
Yr oedd hwnw'n ddwyflwydd oedran
Mi nid oeddwn ronyn nes.
Yna i'r gwely i orphwyso
Wedi'r drafferth flin yr awn,
Cwsg yn fuan ddaeth i'm rhwymo,
Gorwedd yn ei freichiau wnawn;
Gwelwn WILLIAMS draw yn dyfod
Tuag ataf yn ei flaen,
Rhedwn inau i'w gyfarfod
Fel yr ewig ar y waun.
Gwenai ef, a gwenwn inau,
At ein gilydd wrth neshau,
Estynwn i, estynai yntau,
Ddwylaw i ymgofleidio'n dau;
Pan yn agor fy ngwefusau
I'w gyfarch ef â llawen floedd,
Cwsg ddatodai'n rhydd ei g'lymau,
Och! y siom! can's breuddwyd oedd !
WILLIAMS, ni chaf mwy dy weled
Byth yr ochr yma i'r bedd;
Byth y pleser o dy glywed
Mwy ni cheir, hen angel hedd;
Ofer teithio i chwilio am danat
Mwyach ar y ddaear hon,
Ofer yw breuddwydion anfad,
Ni wnant ond archolli'r fron.
"Gwn lle mae ei gorff yn huno,"
Ebai Tristwch, "minau äf
Yno uwch ei ben i wylo,
Gwlychu'i fedd â'm dagrau wnaf;
Yn y Wern gerllaw'r addoldy,
Lle bu'n efengylu gynt,
Rhoes ei ben i lawr i gysgu
Islaw cyrhaedd haul a gwynt.
Dyna'r fan mae'r tafod hwnw,
Gynt ro'i Gymru oll ar dân;
Wedi'i gloi yn fudan heddyw,
Yn isel—fro'r tywod mân;
Ar y wefus fu'n dyferu
Geiriau fel y diliau mel,
Mae hyawdledd wedi fferu,
Clai sydd arni, mae dan sel.
Cwyno wna dy frodyr gweiniaid,
WILLIAMS, heddyw am danat ti,
Megys eiddil blant amddifaid,
Am eu tad yn drwm eu cri;
Mae dy enw'n argraffedig
Ar galonau myrdd a mwy,
Mae dy goffa'n fendigedig
Ac yn anwyl ganddynt hwy.
Son am danat mae'r eglwysi
Bob cyfarfod d'ont yn nghyd;
'R hen bregethau fu'n eu toddi
Gynt, sydd eto yn eu bryd;
Merched Seion, pan adgofiant
D'enw a'th gynghorion call,
Ceisiant adrodd, buan methant,
Wyla hon, ac wyla'r llall.
Pe bai tywallt dagrau'n tycio
Er cael eilwaith wel'd dy wedd,
Ni chait aros, gallaf dystio,
Haner munyd yn dy fedd;
Deuai'r holl eglwysi i wylo,
A gollyngent yn y fan,
Ffrwd ddigonol i dy nofio
O waelodion bedd i'r lan.
WILLIAMS anwyl! llecha dithau
Mewn dystawrwydd llawn a hedd—
Boed fy neigryn gloyw inau
Byth heb sychu ar dy fedd;
Haul a gwynt! mi a'ch tynghedaf,
Peidiwch byth a'i gyffwrdd ef,
Caffed aros haf a gauaf
Nes rhydd udgorn barn ei lef.
Cysga gyda'th blant a'th briod,
Yn 'stafellau'r dyffryn du,
Melus fydd priddellau'r beddrod,
Mwyach i chwi, bedwar cu;
Minau dawaf—teimlad arall
Sydd yn dysgwyl am fy lle,
Gwn ei fod mewn awydd diwall—
Dig wrth angeu ydyw e'.
Nid oes gen'i ond gair i'w dd'wedyd
Wrthyt, angeu creulon, mawr,
Hen anghenfil brwnt a gwaedlyd,
Ceir dy gopa dithiau i lawr;
Dydd sy'n d'od, cawn weled claddu
Dy ysgerbwd hyll ei wedd,
Minau ddeuaf yno i ganu
Haleluia ar dy fedd.
Dydd sy'n d'od i'th laddedigion
Ydynt dan dy draed yn awr,
Godi'n fyw, a sathrant weithion
Dithau dan eu traed i lawr;
Ni bydd wed'yn son am farw,
Gair o son am frenin braw,
Nid oes m'o lyth'renau d'enw
Yn ngeirlyfrau'r byd a ddaw.
"Nawr 'rwy'n gweled,' medd Llawenydd,
'Mai myfi a bia'r gân,
Fi yw'r môr, chwi yw'r afonydd
Rhedech i mi'n ddiwahan;
Cariad ddystaw 'mdoddai'n Hiraeth,
Hiraeth yntau'n Dristwch trwm,
Tristwch droes yn Ddigter eilwaith,
At y bedd ac angeu llwm.
Digter droai'n ddiarwybod
Iddo 'i hun, y gân i mi;
Pan yn senu angeu—syndod!
Llawen gân y troes ei gri;
Yn llawenydd pur ei Arglwydd
Y mae WILLIAMS heddyw'n byw,
Nid ä galar yn dragywydd
Ato i'r trigfanau gwiw.
Darfu'r llafur a'r gofalu,
Teithio drwy y gwlaw a'r gwynt,
Fel bu wrth bregethu a chasglu
At addoldai Cymru gynt;
Darfu'r llafur, darfu'r cystudd,
Darfu'r peswch, darfu'r boen,
Darfu marw—ond ni dderfydd
Ei lawenydd gyda'r Oen.
Ca'dd yr orsedd, ca'dd y goron,
Ca'dd y delyn yn ei law;
Byth y bydd wrth fodd ei galon
Gyda'r dyrfa'r ochr draw;
Caiff ei gorff o'r bedd i fyny,
Foreu 'r adgyfodiad mawr,
Bydd ar ddelw'i briod Iesu,
Yn dysgleirio fel y wawr.
ENGLYNION
AR NODWEDD A MARWOLAETH Y PARCH, W. WILLIAMS, Y WERN.
WILLIAMS anwyl, mae synu,—ar ei ol
Mawr yw alaeth Cymru;
Cleddyf drwy'i bron oedd claddu
Anhuddo'i dawn yn y bedd du.
Oedd enwog arch-dduwinydd,—iachusaf
A chysson athronydd,
A didwyll gyfaill dedwydd,
Brawd o wir hael ysbryd rhydd.
Dododd hen draddodiadau,—do, ar dân;
Dirdynodd hen dybiau;
Chwiliodd, eglurodd yn glau
Groth aur yr ysgrythyrau.
Sain ei ddawn swynai ddynion,—e ddrylliai,
Toddai rewllyd galon;
Deigr heillt, wedi agor hon,
Ymlifent yn aml afon.
'Hyd dannau'r enaid dynol—â'i fysedd
Gwnai fiwsig bêr seiniol;
Taro wnai'i ddull naturiol
At y nwyd, heb dant yn ol.
Ei goron a flagurodd—hyd y bedd,
Do, a'i burch gynnyddodd;
Ei wisg o gnawd ddyosgodd―
Aeth i fyd sydd wrth ei fodd.
—AWDWR Y Cofiant.
Hysbysid ar amlen y DYSGEDYDD am fis Hydref, 1841, y rhoddid copi o Gofiant Mr. WILLIAMS yn wobr i'r bardd a gyfansoddai y chwe englyn goreu ar ei nodwedd a'i farwolaeth; ac hefyd am y chwe phennill goreu ar hir a thoddaid. Mewn canlyniad i hyn, derbyniodd yr ysgrifenydd ddeuddeg o gyfansoddiadau englynol, a thri ar fesur hir a thoddaid. Bernid englynion "Un sydd yn caru coffadwriaeth WILLIAMS yn fwy nâ'r wobr," yn oreu. Rhoddir tri o'r cyfansoddiadau a fernid yn nesaf ato mewn teilyngdod i ganlyn yr eiddo ef.
O'r tri chyfansoddiad ar hir a thoddaid, bernid yr eiddo "Pererin" ac "Urbanus" yn gyd—deilwng o'r wobr.
NODWEDD A MARWOLEATH Y DIWEDDAR BARCH. W.
WILLIAMS, O'R WERN.
OCH loes! roi gorwych lusern
O'n tir yn mynwent y Wern.
Ochenaid clywch o Wynedd—aeth WILLIAMS
I'w thalaeth i orwedd;
Mor rhydlyd mae'r hyawdledd,
Daniai y byd yn y bedd!
Adfywiai gynnulleidfaoedd,—ei ddawn
Ddenai ddagrau filoedd;
Athraw o werth Luther oedd,
A phen seraph ein siroedd.
Hen anwyl opiniynau—ddiflanodd
O flaen ei bregethau;
Bu'n ei gylch heb ddyben gau—
Ei nod oedd troi eneidiau.
Er du ragfarn, er drygfyd,—ei foes ef
Safai'n ddifrycheulyd;
Deil ei barch tra dalio byd,
A charwn lwch ei weryd.
Heb lygru ei boblogrwydd—fe hunodd
Ar fynwes ei Arglwydd;
Aeth i wared yn ddedwydd
I'w farwol hynt o'i fawr lwydd.
Ar lan y pur oleuni,—fe welai
Filoedd i'w groesawi;
A thrwy nef ein hathraw ni
Arweiniwyd i'w goroni.
UN SYDD YN CARU COFFADWRIAETH WILLIAMS
YN FWY NA'R WOBR,
Sef y Parch. W. Ambrose, Porth Madog.
EREILL.
Y SEREN wib brysura,—a gwyn wawl
O eigion nef tardda;
Heibio'r huan llwybröa,
Lleibia'i wres, ac i'w llwybr â.
Ys ein WILLIAMS yn oleu,—seren oedd
Roisai'r nef i'n parthau;
A'i nod oedd cael eneidiau
Rhag y tân i'r burlan bau.
Gan arwain yn gain wrth ei gol,—lewyrch
Ol ei lafur duwiol;
Drwy fad attypiad taniol
Tua'r nef troai yn ol.
O'i fôr dawn, pan dwfr dynai—gwlith nef wen
Ar ei ben derbyniai;
Tan ei araeth tynerai
'R galon oer, ac wylo wnai.
Er fai'i lwydd, ymorfoleddu—ni wnai
Ond yn Nuw a'i allu;
Gwas isel megys Iesu,
Carai fod, un hygar fu.
Yr oedd yn ymarweddu—yn dduwiol
Bu'n ddiwyd heb ballu;
Briw gwlad oedd iddo'n gadu,
A gloes fawr i'r eglwys fu.
—GORONWY.
EREILL.
MEISTR WILLIAM WILLIAMS, y Wern—ddiogel
Fuddugodd ar uffern;
Er dd'ai o gur i'w ddwy gern,
Trech wthiodd trwy ei chethern.
Da filwriodd, do, fel arwr—rhodiai
:'N anrhydedd i'w Brynwr;
Troediai'n deg trwy dân a dw'r,
Uchelaidd oruchwyliwr.
Llariaidd, addfwynaidd a fu—gŵr anwyl,
Gwir enwog trwy Gymru;
Doethineb, callineb llu
O ddynion, ga'dd feddiannu.
Gwas ffyddlawn, cyflawn ddyn call—rhyw Gerub
Rhagorol ei ddeall;
Dyn Duw oedd, a dawn diwall,
Na chwerwai wrth barch arall.
Ei bêr goethion bregethau—a lifai
Fel afon o'i enau;
Bwriai o hyd i barhau
Oruchel feddylddrychau.
Y doeth oracl, daeth ei arwyl—enwog
Terfynodd ei orchwyl;
Yn Iesu cadwai nos—ŵyl,
Gyda'r Oen caiff gadw hir wyl.
—JOSUA.
NODWEDD A MARWOLAETH Y PARCH. W. WILLIAMS,
O'R WERN.
Och alar! dadymchwelwyd—ar ein mur
Gwron mawr a gollwyd;
WILLIAMS! ei gwymp a welwyd,
Addoer loes i'r ddaear lwyd!
Synwyr a gras a unwyd—ei galon
A goleu nef lanwyd;
Dawn pur iaith natur a'i nwyd—
Yn WILLIAMS cyflawn welwyd.
Addwyn oedd, nawdd i weinion,―arweinydd
I wirioniaid Sïon;
WILLIAMS gofleidiai waelion,
Adeiliai ef deulu Iôn.
Drwy ei oes gwaed yr Iesu—a'i glwyfau
Wrth gleifion fu'n draethu;
Nodai loches gynnes gu,
I lwchyn tlawd ymlechu.
Llafuriodd â'i holl fwriad—er odiaeth
Anrhydedd ei Geidwad;
Dysgodd, goleuodd, ein gwlad,
O barth ei ddrud aberthiad.
O fyd anhyfryd di-hedd—annedd fan
A noddfa pob llygredd;
Ei enaid aeth i annedd,
Eirian wlad yr Oen a'i wledd.
—PENTHEKOS.
TODDEIDIAU AR FARWOLAETH MR. WILLIAMS O'R WERN.
PAN oedd Sïon fel mewn isel oesiad,
Yn dawel lonydd heb ddim dylanwad,
Ar ei was WILLIAMS, Iôn a roes alwad;
Cododd i'r adwy, cadwodd ei rodiad;
Ei lewyrch, mawr oleuad—danbeidiodd,
A'n bröydd ddygodd i bur ddiwygiad.
Un â dawn addien mewn duwinyddiaeth
Oedd, a'i holl anian am roddi lluniaeth;
Gwyddai, a thrinai agwedd athroniaeth,
Trinai iawn addysg trwy anianyddiaeth;
Nes agor i'r Dywysogaeth—ddirgelion,
Eurawg olwynion gras a Rhagluniaeth.
Rhoi iawn addysg er cynnydd rhinweddau,
Wnaeth ei oesiad, i'r holl gymdeithasau
Ieuenctyd hawddgar, mor wâr ei eiriau,
A'i rym i ymwrdd, er dysgu'r mamau;
A Dirwest, gwerth ei dorau—ddangosodd,
Myrdd a ddyddanodd mawredd ei ddoniau.
Er cael ei fawredd, yn awyr Calfaria,
Myfyriodd hefyd, am fawredd Jehofa;
Eangder y wledd yn ngwaed yr ail Adda,
A gwaed yr ammod i'r euog droi yma—
Sïon deg, nid oes un da,—ladmerydd,
Fath ŵr dielfydd, fyth ar dy wylfa.
Y Wern a'r Rhos, mawr iawn yw eu rhusiant
A saethau rhyfedd trwy Wynedd trywanant,
Yr holl eglwysi ereill a glywsant,
Llid mwy o loesion oll a deimlasant;
A'u gweinidogion ddygant,—yn lluoedd
Iasau laweroedd, a dwys alarant.
Ocheneidiau a lle fau'n Llynlleifiad,
Sy ar ei ol, y gwir Israeliad,
Hen athrist angeu wnaeth ddarostyngiad,
A mwy o dywydd trwy'i ymadawiad;
Ei rasol arosiad,—yno gofir,
A'i ol adwaenir tra haul ar dywyniad.
—URBANUS,
Sef y Parch, T. Pierce, Llynlleifiad.
NODWEDD A MARWOLAETH Y PARCH. W. WILLIAMS, WERN.
SWN galarnad drwy y wlad a ledodd
Wele mae son! ein WILLIAMS a hunodd,
Y ddunos drom am danom ymdaenodd,
Ië, hoff addurn ein tir ddiffoddodd;
Hwnt i'r glyn gartre' glaniodd—o'i ofid,
Ac i wir ryddid, y nef cyrhaeddodd!
Goralarus yw gwir wylwyr Sïon
Am wir Gerub o dramawr ragorion,
Yn ddiau mawr gur oedd marw y gwron,
Dyn a gerid—i'w enwad yn goron,
Diwygiai weinidogion—cynghorai,
I lawr e fwriai eu gwael arferion.
Y dawnus Seraph ysgydwai'n siroedd,
A mynai fywyd i'n cymmanfaoedd,
Bu yn blaid i fanau gweiniaid gannoedd,
Lledai fywyd drwy'n cynnulleidfaoedd;
Goleuad i'n gwlad oedd—mewn bryn a phant
Dygai orfoliant a dagrau filoedd.
Hidlai addysg drwy'n cynnadleddau,
Ei agwedd dyner ostegodd dònau,
Agorai duedd yr hen gredöau,
Drylliai yufyd a thaglyd erthyglau;
Torodd did y traddodiadau—dynol
Bu hynodol mewn achub eneidiau!
I gyrau'n gwledydd blagurai'n glodus,
E ddenai y miloedd â'i ddawn melus,
Heibio i ddannedd eiddigedd wgus,
A thraethai uchel athrawiaeth iachus;
Heb chwerwedd, cabledd, nac ûs—bu dan lwydd
A chul ynfydrwydd a chwalai'n fedrus.
Aeth mewn tangnef i'r Ganaan nefawl,
Mae'n gwel'd ei frodyr mewn gwlad hyfrydawl,
Unodd â'r saint a'i geraint rhagorawl,
Yn llon niferi mewn dull anfarwawl;
Selyf oedd, preswylia'i fawl—yn ein mysg
Ni gadwn ei addysg duwinyddawl.
—PERERIN,
Sef y Parch. W. Ambrose, Porth Madog.
LLANELLI: ARGRAFFWYD GAN REES A THOMAS